Ο Βοθύλακας (και Βαθύλακας) είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας. Βρίσκεται 47 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 170 μέτρων, στη νότια πλευρά της χερσονήσου, κοντά στη Λυθράγκωμη και τη Νέτα. Στην απογραφή του 1960 είχε 509 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Κατά την παράδοση του χωριού, όπως την καταγράφει το Κοινοτικό Συμβούλιο, το όνομα προέρχεται από έναν βαθύ λάκκο, από τον οποίο έπαιρναν νερό οι κάτοικοι της γύρω περιοχής πριν ακόμη κατοικηθεί ο τόπος.¹ Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει «Βοθύλακας». Στις απογραφές της Αγγλοκρατίας το χωριό γράφεται «Vathylakka» (1931) και «Vathylakkas» (1946), και στα αποτελέσματα του ενωτικού δημοψηφίσματος του 1950 «Βαθύλακας».

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γραπτή αναφορά στο χωριό που έχει βρεθεί είναι η οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, περιγράφει το 1918 τον Βαθύλακα ως μικρό οικισμό, και σημειώνει ότι στην ακτή υπήρχαν οι θέσεις αρκετών ερειπωμένων χωριών· ένα από αυτά επιζούσε ως τσιφλίκι με μια μικρή παλιά εκκλησία, η Νέτα.²

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Βοθύλακας καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό με 13 νοικοκυριά με περιουσία. Έσπερναν βαμβάκι και κτηνοτροφικά φυτά, και είχαν περιβόλια με μουριές, μερικά με πηγάδι και μαγκανοπήγαδο, ένα μικρό αμπέλι και 235 ελιές του βουνού. Στο χωριό λειτουργούσαν ένας νερόμυλος και πέντε μύλοι που τους γύριζαν ζώα, και είχαν 23 κυψέλες, 158 αιγοπρόβατα και 25 βόδια και αγελάδες.³

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο και χτίστηκε το 1905, στο βόρειο μέρος του οικισμού.⁴ Η παλαιότερη εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, στο κοιμητήριο, χρονολογείται στον 16ο–17ο αιώνα και έχει κατάλοιπα τοιχογραφιών. Είναι Αρχαίο Μνημείο· ο Κατάλογος Αρχαίων Μνημείων την καταγράφει ως εκκλησία της Παναγίας (Άγιος Γεώργιος).

Λίγο έξω από το νότιο άκρο του χωριού βρίσκεται το ελληνορθόδοξο ξωκλήσι του Αγίου Θεοδώρου, του 14ου αιώνα, που είναι επίσης Αρχαίο Μνημείο. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ήταν κάποτε ολόκληρο ζωγραφισμένο, και από αυτό είχαν μείνει ο βόρειος τοίχος και το ιερό. Οι κάτοικοι πίστευαν ότι όποιος άγγιζε τα δέντρα και τους θάμνους που φύτρωσαν μέσα στα ερείπια θα αρρώσταινε βαριά και μπορεί και να πέθαινε.⁵ Στο χωριό υπάρχει και το ξωκλήσι των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά, ελιές, χαρουπιές και καπνό, και έτρεφαν πρόβατα και κατσίκες. Μέσα στα όρια του χωριού βρίσκονταν μέρος του κρατικού δάσους του Καβάλλη, στα βόρεια, και των δασών της Μαζερής και της Μούττης του Μύλου, στα νότια, προς τη θάλασσα.⁶ Το 1943 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Βαθύλακα.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Βοθύλακας είχε 213 κατοίκους το 1881, 224 το 1891, 241 το 1901, 300 το 1911 και 385 το 1921.⁷ Το 1931 είχε 466 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 577, από τους οποίους 572 ήταν ορθόδοξοι και 5 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 509 κατοίκους και το 1973 503, όλους Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 69 μαθητές και δύο δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 347 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 173 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Βοθύλακας καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι περισσότεροι κάτοικοι έμειναν στο χωριό, εγκλωβισμένοι· τον Οκτώβριο του 1975 ήταν 402, και τον επόμενο χρόνο λειτούργησε για λίγο και το δημοτικό σχολείο. Ως τον Οκτώβριο του 1976 είχαν εξαναγκαστεί να φύγουν όλοι.⁸ Ο ελληνικός πληθυσμός του χωριού υπέστη έτσι εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στο ίδιο το χωριό καταγράφεται ένας νεκρός, ηλικιωμένος άμαχος κάτοικος που είχε μείνει εγκλωβισμένος.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε τζαμί: αφαίρεσαν τους σταυρούς και έκλεισαν τη νότια είσοδο για να φτιάξουν μιχράμπ. Κατά το Cyprus Religious Heritage, όταν χτίστηκε νέο τζαμί στο χωριό, η εκκλησία εγκαταλείφθηκε, και στην καταγραφή του 2022 το καμπαναριό της στηριζόταν σε σκαλωσιές. Από την παλαιά εκκλησία του κοιμητηρίου είχαν καταρρεύσει μέρη της αψίδας και της στέγης, οι τοίχοι του κοιμητηρίου είχαν σε μεγάλο μέρος γκρεμιστεί και οι σταυροί των τάφων ήταν σκορπισμένοι μέσα και έξω από αυτό. Από το ξωκλήσι του Αγίου Θεοδώρου είχαν αφαιρεθεί όλες οι πόρτες και τα παράθυρα.⁹