Η Βώνη είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 13 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 110 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια της Μεσαορίας, λίγο νότια της Κυθρέας. Τα κτήματά της ποτίζονταν από το νερό του Κεφαλόβρυσου της Κυθρέας, και στη γη της ανασκάφηκε το 1883 ένα ιερό του Απόλλωνα. Στην απογραφή του 1960 είχε 479 κατοίκους, όλους Έλληνες.
Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή. Στις ιταλικές και γαλλικές πηγές του 15ου και του 16ου αιώνα το χωριό γράφεται «Voni» και «Vony». Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει με το ίδιο όνομα και το ρυάκι που περνά από τη γη του χωριού.1
Η Βώνη εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή στο χρονικό του Κύπριου χρονογράφου του 15ου αιώνα Λεόντιου Μαχαιρά, που αναφέρει τους κατοίκους της, τους «Βωνιάτες», σε γεγονότα του 1373. Τον 16ο αιώνα ο Κύπριος χρονογράφος Φλώριος Βουστρώνιος την κατατάσσει στα δώδεκα χωριά που πότιζε το Κεφαλόβρυσο της Κυθρέας: το νερό κατέβαινε από την Κυθρέα και τη Χρυσίδα στο Τραχώνι και στα χωριά του κάμπου, και από τη Βώνη συνέχιζε προς το Παλαίκυθρο.2
Στη δυτική άκρη του χωριού βρισκόταν ένα ιερό του Απόλλωνα, κοντά στις αρχαίες Χύτρους. Το ανέσκαψε το 1883, για λογαριασμό του Κυπριακού Μουσείου, ο Γερμανός αρχαιολόγος Max Ohnefalsch-Richter, μαζί με τον Hugh Sinclair. Οι ανασκαφείς σχεδίασαν τον ιερό περίβολο: ένα μακρόστενο κτίσμα με αυλή για τις θυσίες, μεγαλύτερη ανοιχτή αυλή, βάθρα αγαλμάτων και δύο λεκάνες για τον καθαρμό. Στα θεμέλια των τοίχων είχαν χρησιμοποιηθεί ξανά αγάλματα και επιγραφές, και οι ανακατασκευές χρονολογούνται στα τελευταία χρόνια της πτολεμαϊκής ελληνικής («ελληνιστικής») περιόδου.3
Βρέθηκαν πολλά αναθηματικά αγάλματα, κυρίως ανδρικές μορφές από πέτρα, ανάμεσά τους και ένα μεγαλύτερο από το φυσικό μέγεθος, που εκτίθεται στο Κυπριακό Μουσείο. Επιγραφές αφιερωμένες στην Άρτεμη και στον Απόλλωνα, και τρεις ενεπίγραφες βάσεις με τα ελληνικά ονόματα των αναθετών, του Κάρυος, γιου του Κάρυος, και του Νικοδήμου, γιου του Κάρυος, δείχνουν ότι το ιερό ήταν του Απόλλωνα. Η ίδια ανασκαφή ερεύνησε και τάφους της ρωμαϊκής και της ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου κοντά στο χωριό.4 Στις αρχές του 20ού αιώνα ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery σημειώνει ότι οι κάτοικοι έδειχναν ακόμη μεγάλες πέτρες του περιβόλου, και ότι ένα-δυο αγάλματα από το ιερό είχαν καταλήξει στην αυλή της εκκλησίας του χωριού.5
Τον Δεκέμβριο του 1373, όταν οι Γενουάτες κρατούσαν τη Λευκωσία, ο Μαχαιράς γράφει ότι οι χωρικοί του Τράχωνα και του Συμιντηρίου, μαζί με τους Βωνιάτες, ξεσηκώθηκαν, έδιωξαν τους Γενουάτες και τους κυνήγησαν μέσα στην πόλη ως τη βασιλική αυλή.6
Τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε τη Βώνη ως φέουδο στον Galeazzo de Villaraut, μαζί με άλλα τέσσερα χωριά, ανάμεσά τους τον Αστρομερίτη και τον Καλαβασό.7 Στη Βώνη ζούσαν τότε και φραγκομάτοι, δηλαδή ελεύθεροι χωρικοί. Τον Αύγουστο του 1468 ο Ιάκωβος απάλλαξε από τον φόρο του αλατιού μια ομάδα φραγκομάτων που υπηρετούσαν την αυλή ως κυνηγοί, οι περισσότεροι από τη Βώνη. Τα ονόματά τους, που το διάταγμα γράφει με λατινικά γράμματα, είναι ελληνικά: Νικόλας Οβουβάλης, Μιχάλης του Γιά, ο Δράκος ο Κουβρέλης, Γιώργης Κόλιος, ο Γιώργης ο Κουταλόπουλος και άλλοι, δέκα συνολικά από τη Βώνη.8
Στο τέλος του 15ου αιώνα η Βώνη ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο. Σε ένα βενετικό υπόμνημα που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Voni» καταγράφεται ανάμεσα στα δεκαπέντε χωριά της βαϊλίας του Παλαικύθρου, της διοικητικής περιφέρειας στην οποία ανήκε.9
Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Βώνη καταγράφεται ως μεικτό χωριό, χριστιανών και μουσουλμάνων, με 55 νοικοκυριά με περιουσία, περισσότερα από το γειτονικό Νέο Χωριό. Είχαν κυρίως σιτοχώραφα και περιβόλια, μερίδια στο τρεχούμενο νερό, ένα χωράφι με βαμβάκι και 247 ελιές. Ανάμεσα στα ζώα τους ήταν γύρω στα 265 πρόβατα και κατσίκες, 11 βόδια και 21 καμήλες.10
Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο και ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 τη χρονολογεί στον 19ο–20ό αιώνα. Κατά τον Jeffery, χτίστηκε γύρω στο 1900 και στους τοίχους της ενσωματώθηκαν κομμάτια της παλαιότερης εκκλησίας, όπως και τα υπολείμματα ενός παλιού τέμπλου· είχε μια εικόνα του 1687.11
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά και ελιές, και λιγότερο λαχανικά και εσπεριδοειδή. Ένα μέρος της γης ποτιζόταν από το Κεφαλόβρυσο, με ένα αυλάκι που περνούσε από το κέντρο του χωριού, και οι κάτοικοι είχαν παλιά δικαιώματα στο νερό του. Το 1973 το χωριό είχε γύρω στα 280 πρόβατα, 260 κατσίκες και λίγες αγελάδες, και ήταν από τα λίγα χωριά όπου διατηρούνταν ακόμη καμήλες, όπως ήδη στην απογραφή του 1832/33. Η ίδια εγκυκλοπαίδεια σημειώνει ότι η Βώνη ήταν γνωστή για τα κουκιά και τις κότες της, και ότι πολλοί κάτοικοι δούλευαν στη Λευκωσία.12 Το 1955 ιδρύθηκε το Συνεργατικό Παντοπωλείο Βώνης και το 1960 η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Βώνης.
Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Βώνης είχε 49 μαθητές και 2 δασκάλους. Κατά τον Δήμο Κυθρέας, από το 1969 τα παιδιά του χωριού φοιτούσαν στο Γυμνάσιο Κυθρέας.13
Ο πληθυσμός της Βώνης μεγάλωνε σιγά σιγά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 367 κατοίκους το 1881, 358 το 1891, 343 το 1901, 372 το 1911 και 363 το 1921.14 Το 1931 το χωριό είχε 368 κατοίκους, 367 χριστιανούς και έναν μουσουλμάνο, και το 1946 460, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 479 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 508 Έλληνες.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 2 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Βώνη καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.
Μετά την κατάληψη ο τουρκικός στρατός έκανε τη Βώνη ένα από τα κύρια κέντρα κράτησης όπου συγκέντρωσε τους Έλληνες που είχαν μείνει στα χωριά της περιοχής, κυρίως γύρω από την Κυθρέα. Οι άνδρες κρατούνταν στην εκκλησία, οι γυναίκες και τα παιδιά στο σχολείο και σε σπίτια, υπό φρούρηση, και δεν τους επιτρεπόταν να βγουν. Έκθεση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ της 18ης Σεπτεμβρίου 1974 ανέφερε 800 ανθρώπους στη Βώνη. Τον Νοέμβριο του 1974, ύστερα από συμφωνία των δύο πλευρών, οι κρατούμενοι μεταφέρθηκαν στις ελεύθερες περιοχές. Γραπτές καταθέσεις που υποβλήθηκαν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων περιγράφουν ξυλοδαρμούς και βιασμούς κρατουμένων. Η Επιτροπή έκρινε, με 13 ψήφους έναντι μίας, ότι ο περιορισμός περισσότερων από δύο χιλιάδων Ελλήνων σε σχολεία και εκκλησίες στη Βώνη, στη Γύψου και στη Μόρφου, που καταλογίζεται στην Τουρκία, ήταν στέρηση της ελευθερίας κατά παράβαση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.15
Δεκατέσσερις κάτοικοι της Βώνης, 10 άμαχοι και 4 στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι 9 χάθηκαν στην ίδια τη Βώνη, 2 στο Παλαίκυθρο, 2 στον Κορνόκηπο και ένας στην περιοχή Κουτσοβέντη. Τα λείψανα των 11 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι υπόλοιποι 3 αγνοούνται ακόμη. Μέσα στο χωριό και στην περιοχή του σκοτώθηκαν 20 άμαχοι το 1974: 16 στη Βώνη και 4 στην περιοχή της.
Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου λεηλατημένη και βεβηλωμένη. Βρίσκεται μέσα σε στρατόπεδο, όπου δεν επιτρέπεται η πρόσβαση.
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), «… Agorastu, Voni, Sicà, Palochitro …», σ. 29.↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Chytroi (Kythrea) and Voni: Ohnefalsch-Richter’s sanctuary excavations for the Cyprus Museum (1883)» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Chytroi (Kythrea) and Voni: Ohnefalsch-Richter’s sanctuary excavations for the Cyprus Museum (1883)» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σσ. 271–272.↩︎
Λεόντιος Μαχαιράς, Χρονικό (Chronique de Chypre, μτφρ. E. Miller – K. Σάθας, Παρίσι 1882), σ. 248.↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), «… Agorastu, Voni, Sicà, Palochitro …», σ. 418.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 229.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 509.↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Voni».↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σσ. 271–272.↩︎
Δήμος Κυθρέας (kythrea.com), «Εκπαίδευση».↩︎
Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Κύπρος κατά Τουρκίας (προσφυγές 6780/74 και 6950/75), Έκθεση της Επιτροπής (1976), §§ 144, 248–285.↩︎
Στην Βώνη υπήρχε μία εκκλησία. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, ένας ναός βεβηλώθηκε ή λεηλατήθηκε. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 19ο – 20ο αιώνα. Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Λεηλατήθηκε και βεβηλώθηκε. Μη προσβάσιμος. Εντός Στρατοπέδου».
Τη σχολική χρονιά 1973–74, την τελευταία πριν από την τουρκική εισβολή, στην Βώνη λειτουργούσε ένα δημοτικό σχολείο. Σε αυτό φοιτούσαν 49 μαθητές, με 2 δασκάλους. Παρακάτω δίνονται τα στοιχεία του, με τους μαθητές ανά τάξη και το διδακτικό προσωπικό, όπου είναι γνωστά.
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 5 | 3 | 6 | 5 | 2 | 5 | 26 |
| Κορίτσια | 6 | 4 | 2 | 1 | 5 | 5 | 23 |
| Σύνολο | 11 | 7 | 8 | 6 | 7 | 10 | 49 |
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 2 Έλληνες με καταγωγή από την Βώνη που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
2 / 2 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκαν ή αγνοούνται 29 άνθρωποι με καταγωγή από την Βώνη, τέσσερις στρατιώτες και 25 άμαχοι. Από τους 14 αγνοούμενους, 11 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ τρεις εξακολουθούν να αγνοούνται. Στην Βώνη σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά 81 άνθρωποι, 42 στρατιώτες και 39 άμαχοι. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από την Βώνη, και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Στο μητρώο συνεργατικών εταιρειών ήταν εγγεγραμμένες οι ακόλουθες 2 συνεργατικές εταιρείες της κοινότητας:
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την κοινότητα αυτή ήταν και είναι ο 2520.