Η Βοκολίδα είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας. Βρίσκεται 31 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 10 μέτρων, κοντά στη νότια ακτή της χερσονήσου, ανάμεσα στην Ταύρου και τον Άγιο Θεόδωρο. Πάνω στην ακτή, στη γη του χωριού, βρίσκεται το ξωκλήσι της Αγίας Θέκλας. Στην απογραφή του 1960 είχε 337 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Κατά την παράδοση των κατοίκων, όπως την καταγράφει ο πρόεδρος του Κοινοτικού Συμβουλίου του χωριού, το όνομα συνδέεται με τους βουκόλους, δηλαδή τους βοσκούς των βοδιών, που έβοσκαν τα κοπάδια τους στις πεδιάδες γύρω από το χωριό.¹ Στα τέλη του 19ου αιώνα το χωριό γραφόταν και «Βουκολίδα», και με αυτή τη μορφή τυπώθηκε και στα αποτελέσματα του ενωτικού δημοψηφίσματος του 1950.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Οι πρώτες γραπτές αναφορές στη Βοκολίδα που έχουν βρεθεί είναι της Βενετοκρατίας. Κατά την ιστορικό Νάσα Παταπίου, που ερευνά τα κρατικά αρχεία της Βενετίας για την Κύπρο, το χωριό σημειώνεται ως «Vocolida» στον χάρτη της Κύπρου που σχεδίασε το 1542 ο Κύπριος μηχανικός Λεωνίδας Αττάρ, και αναφέρεται και στους τέσσερις βενετικούς καταλόγους των χωριών της Κύπρου που είναι γνωστοί ως σήμερα.³ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, σημειώνεται επίσης στους χάρτες του Φλαμανδού χαρτογράφου Abraham Ortelius (1573), ως «Vocolida», και του Βενετού χαρτογράφου Vincenzo Coronelli (1689), ως «Vecolida».⁴

Βενετοκρατία

Η Βοκολίδα, όπως όλη η Καρπασία, υπαγόταν τότε στον Βενετό διοικητή της Αμμοχώστου. Κατά την Παταπίου, στην απογραφή του 1565 το χωριό είχε 62 άνδρες φραγκομάτους, δηλαδή ελεύθερους καλλιεργητές· οι πάροικοι, οι γυναίκες και τα παιδιά δεν καταγράφονταν. Τα χρόνια 1561–62 ο βάιλος, δηλαδή ο διοικητής, της Καρπασίας Φραγκίσκος Καλλέργης διόρισε στη Βοκολίδα τσιβιτάνο, ένα είδος χωροφύλακα, τον Λορέντζο του Μούση από το ίδιο το χωριό, και μπανιέρο, δηλαδή αγροφύλακα, τον Ζία του Λοή από τον Άγιο Θεόδωρο. Ένας άλλος κάτοικος της Βοκολίδας, ο Λιβιέρης του Τζώρτζη, ήταν τότε μπανιέρος στο γειτονικό χωριό Αγία Βαρβάρα, που δεν υπάρχει πια. Τις ακτές του Αγίου Θεοδώρου και της Βοκολίδας φρουρούσε το 1560 ένα σώμα 24 ελαφρών ιππέων με διοικητή τον Ιωάννη Ροντάκη, που σκοτώθηκε το 1571 υπερασπίζοντας την Αμμόχωστο από τους Οθωμανούς.⁵

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Βοκολίδα καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό με 14 νοικοκυριά με περιουσία. Τα χωράφια τους ήταν σε μεγάλο μέρος ακαλλιέργητα· στα υπόλοιπα έσπερναν κυρίως βαμβάκι και κτηνοτροφικά φυτά. Είχαν λίγες ελιές και συκιές, κυψέλες και έναν νερόμυλο, που τότε δεν λειτουργούσε, καθώς και 170 αιγοπρόβατα, 24 βόδια και αγελάδες και πέντε άλογα.⁶

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Βρετανό ερευνητή των μνημείων της Κύπρου Rupert Gunnis, κοντά στην ακτή φαίνονταν ακόμη τα απομεινάρια ενός αυστριακού ατμόπλοιου που ναυάγησε εκεί το 1860. Οι κάτοικοι διηγήθηκαν στον Gunnis ότι το πλοίο μετέφερε μετανάστες στην Αμερική, που στασίασαν, και ότι ο καπετάνιος το έριξε επίτηδες στα βράχια· οι μετανάστες πνίγηκαν, ενώ ο ίδιος και το πλήρωμα βγήκαν σώοι στην ακτή.⁷

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο, τον πολιούχο του, και χρονολογείται στον 18ο αιώνα. Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που περιηγήθηκε την Κύπρο τον 19ο αιώνα, περιγράφει τη Βουκολίδα ως μικρό χωριό με πολύ εύφορα χωράφια, όπου σωζόταν και ένας μικρός ναός της ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου.⁸

Περίπου δύο χιλιόμετρα ανατολικά του χωριού, πάνω στη θάλασσα, βρίσκεται το ελληνορθόδοξο ξωκλήσι της Αγίας Θέκλας.⁹ Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, το είδε το 1918 ως ένα απλό αγροτικό παρεκκλήσι στην ακτή.¹⁰ Κατά τον πρόεδρο του Κοινοτικού Συμβουλίου, το αγίασμα της Αγίας Θέκλας αναβλύζει μέσα από τις πέτρες, μπροστά στα κύματα.¹¹

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά, χαρουπιές και ελιές, χωρίς αρδευόμενες εκτάσεις, και έτρεφαν πρόβατα και κατσίκες. Μέσα στα όρια του χωριού βρίσκονταν τμήματα των κρατικών δασών Πυρόγια και Βοκολίδα και το μικρό δάσος Διανούλλια.¹² Κατά τον πρόεδρο του Κοινοτικού Συμβουλίου, κατά μήκος της ακτής απλώνονταν τα Λιβάδια της Βοκολίδας, αμμουδερά χωράφια με ένα μικρό πηγάδι γλυκού νερού το καθένα, όπου οι κάτοικοι καλλιεργούσαν καρπούζια και λαχανικά, και γύρω από το χωριό υπήρχαν μεγάλες εκτάσεις με συκιές.¹³ Το 1945 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Βοκολίδας.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Βοκολίδα είχε 170 κατοίκους το 1881, 188 το 1891, 204 το 1901, 281 το 1911 και 294 το 1921.¹⁴ Το 1931 είχε 354 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 428, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 337 κατοίκους και το 1973 336, όλους Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 54 μαθητές και δύο δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 226 κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 52 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Βοκολίδα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Κατά το Cyprus Religious Heritage, σχεδόν όλοι οι κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον τουρκικό στρατό που προχωρούσε, και περίπου 30 έμειναν στο χωριό, εγκλωβισμένοι.¹⁵ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 ήταν ακόμη στο χωριό 31 Έλληνες, που εκδιώχθηκαν σταδιακά· οι τελευταίοι έφυγαν τον Αύγουστο του 1976.¹⁶ Ο ελληνικός πληθυσμός της Βοκολίδας υπέστη έτσι εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Ένας κάτοικος του χωριού, στρατιώτης, καταγράφηκε ως αγνοούμενος· χάθηκε στη Βώνη, και τα λείψανά του έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί. Στο ίδιο το χωριό καταγράφονται δύο νεκροί, και οι δύο ηλικιωμένοι άμαχοι κάτοικοι που είχαν μείνει εγκλωβισμένοι.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε τζαμί. Κατά το Cyprus Religious Heritage, όταν χτίστηκε νέο τζαμί στο χωριό η εκκλησία εγκαταλείφθηκε· στην καταγραφή του 2022 της είχαν αφαιρεθεί οι σταυροί, οι καμπάνες και όλος ο εξοπλισμός ορθόδοξου ναού, και είχε σοβαρές ρωγμές. Το νέο κοιμητήριο του χωριού ήταν ερειπωμένο, χωρίς ίχνος από τους σταυρούς των τάφων.¹⁷