Η Βιτσάδα είναι μεικτή κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 30 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 60 μέτρων, στη βόρεια άκρη του κάμπου της Μεσαορίας, κοντά στους πρόποδες του Πενταδακτύλου.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 402 κατοίκους, από τους οποίους 266 ήταν Έλληνες και 136 Τούρκοι.

Όνομα

Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος γράφει το χωριό στον πληθυντικό, «Vizzades», δηλαδή Βιτσάδες· το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) Βιτσάδα.²

Πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική») περίοδος

Κατά τον Βρετανό αρχιτέκτονα George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, το 1893 ανακαλύφθηκε στη Βιτσάδα ένα ιερό αυτής της περιόδου με αγάλματα.³

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Η πρώτη γραπτή αναφορά στο χωριό είναι του 1307. Κατά τον Βουστρώνιο, όταν ο Αμαλάριχος, άρχοντας της Τύρου, είχε πάρει την εξουσία από τον αδελφό του, τον βασιλιά Ερρίκο Β΄, θέλησε να συλλάβει τον Βαλδουίνο Ιβελίνο, επειδή έμαθε ότι είχε συμφιλιωθεί με τον βασιλιά. Ο Βαλδουίνος βρισκόταν τότε στο χωριό του, τις Βιτσάδες, και ειδοποιημένος από φίλους του κατέφυγε στη Λευκωσία, στην αρχιεπισκοπή.⁴ Κατά τον Jeffery, η Βιτσάδα ήταν γνωστή στους χαρτογράφους του Μεσαίωνα.⁵

Τουρκοκρατία

Στα τέλη του 18ου αιώνα ο Κύπριος ιστορικός Αρχιμανδρίτης Κυπριανός αναφέρει τη Βιτσάδα ανάμεσα στα χωριά των οποίων τα έσοδα πήγαιναν στη μισθοδοσία των γενιτσάρων.⁶ Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Βιτσάδα χαρακτηρίζεται μικτό χωριό, με 26 νοικοκυριά με περιουσία. Τα χωράφια τους ήταν βαμβακοχώραφα, με έναν λαχανόκηπο, αλώνια και πολλή άγονη γη, και είχαν είκοσι τρεις ελιές. Είχαν πάνω από πεντακόσια πρόβατα, αγελάδες, ζευγάρια βόδια, άλογα και μουλάρια, και κυψέλες.⁷

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία της Βιτσάδας, στο κέντρο του παλιού οικισμού, είναι αφιερωμένη στον άγιο Μάμα και χρονολογείται στον 19ο αιώνα. Στο κοιμητήριο, ανατολικά του χωριού, υπάρχει δεύτερη εκκλησία του ίδιου αγίου.⁸

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά την κρατική έκδοση του 2019 για τους εκτοπισμένους δήμους και κοινότητες, οι κάτοικοι ζούσαν κυρίως από τα σιτηρά και την κτηνοτροφία, είχαν πολλά πουλερικά και καλλιεργούσαν φρούτα, λεμόνια, κιτρόμηλα και λαχανικά. Βορειοδυτικά του χωριού υπάρχουν κοιτάσματα γύψου, και παλαιότερα οι κάτοικοι έψηναν γύψο σε καμίνια.⁹ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, όσο λειτουργούσε ο κυπριακός σιδηρόδρομος, από το 1905 ως το 1951, η Βιτσάδα είχε σταθμό.¹⁰ Το 1946 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Βιτσάδας.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Βιτσάδα είχε 242 κατοίκους το 1881, 236 το 1891, 272 το 1901, 302 το 1911 και 271 το 1921.¹¹ Το 1931 είχε 293 κατοίκους, 166 χριστιανούς και 127 μουσουλμάνους, και το 1946 345, από τους οποίους 225 ήταν ορθόδοξοι και 120 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 402 κατοίκους, 266 Έλληνες και 136 Τούρκους, και το 1973 317 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 59 μαθητές και δύο δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 117 κάτοικοι της Βιτσάδας. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 61 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Κατά τη βιογραφία του Ιδρύματος Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, το 1958 ο αγωνιστής Ηλίας Παπακυριακού από τη Λυθράγκωμη οργάνωσε την πολιτοφυλακή των Ελλήνων στα χωριά της περιοχής Βιτσάδας–Μαραθόβουνου.¹²

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Βιτσάδα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Μετά την κατάληψη το χωριό έγινε ένα από τα κύρια κέντρα κράτησης Ελλήνων αμάχων στα κατεχόμενα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων διαπίστωσε ότι σε σχολεία και εκκλησίες της Γύψου, του Μαραθόβουνου, της Βιτσάδας, της Βώνης και της Μόρφου κρατούνταν σε περιορισμό εκατοντάδες άνθρωποι. Στους πίνακες του Ερυθρού Σταυρού που κατατέθηκαν στην Επιτροπή η Βιτσάδα έχει 569 κρατουμένους, ανάμεσά τους 114 που μεταφέρθηκαν εκεί από τον Μαραθόβουνο στις 5 Οκτωβρίου 1974. Η Επιτροπή κατέγραψε γραπτές μαρτυρίες για ξυλοδαρμούς κρατουμένων στη Βιτσάδα· δεν μπόρεσε όμως να προσδιορίσει πλήρως τις συνθήκες της κράτησης εκεί, γιατί το κέντρο είχε εκκενωθεί προς τη Γύψου πριν από τις συμφωνίες του Νοεμβρίου 1974 για τη μεταφορά των κρατουμένων στις ελεύθερες περιοχές.¹³ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στη Βιτσάδα καταγράφονται έντεκα νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι. Τέσσερις κάτοικοι του χωριού, όλοι άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι· χάθηκαν και οι τέσσερις στον Στρογγυλό. Τα λείψανα των τριών έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ ένας εξακολουθεί να αγνοείται.

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία του Αγίου Μάμα ως τζαμί. Κατά το Cyprus Religious Heritage, οι κατοχικές αρχές τη μετέτρεψαν παράνομα σε τζαμί μετά το 1974· για να ανοιχτεί μιχράμπ χτίστηκε η νότια είσοδός της, και οι σταυροί της αφαιρέθηκαν. Όταν, γύρω στο 2019–20, χτίστηκε νέο τζαμί στο χωριό, η εκκλησία εγκαταλείφθηκε. Στο κοιμητήριο οι τάφοι είναι σε κακή κατάσταση και οι σταυροί σκορπισμένοι.¹⁴