Η Βατιλή (και Βατυλή) είναι μεγάλη, κυρίως ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 26 χιλιόμετρα δυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 50 μέτρων, στον κάμπο της Μεσαορίας, πάνω στον παλιό δρόμο Λευκωσίας–Αμμοχώστου.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 2.691 κατοίκους, από τους οποίους 1.973 ήταν Έλληνες και 718 Τούρκοι.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Σίμο Μενάρδο, Βατιλής ήταν ελληνικό επώνυμο, και το χωριό έφερε αρχικά και το όνομα του πρώτου ιδιοκτήτη του: λεγόταν «Στεφάνου Βατιλή».² Με αυτή τη μορφή, «Stefano Vatili» στη γαλλική έκδοση, το αναφέρει ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς.³ Σε βενετικό κατάλογο του τέλους του 15ου αιώνα γράφεται «Vatelli».⁴

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, σημείωσε περίπου ενάμισι χιλιόμετρο βόρεια του χωριού τη θέση της μεσαιωνικής Βατιλής, όπου ανάμεσα σε σωρούς από πέτρες διακρίνονταν τα σχέδια αρκετών μεσαιωνικών εκκλησιών. Κατά τον ίδιο, ήταν πιθανότατα το χωριό που είχαν στη Φραγκοκρατία οι οικογένειες Montolif και de Nores.⁵

Αρχαιότητα

Ο Έλληνας λόγιος του 19ου αιώνα Αθανάσιος Σακελλάριος καταγράφει, τρία τέταρτα της ώρας βόρεια της Βατιλής, το κτήμα Απαλαίστρα, όπου είχε βρεθεί ελληνική επιγραφή: οι «Παλαιστρίτες» τιμούσαν με αυτήν τον γυμνασίαρχο Ιάσονα, γιο του Αριστοκρέοντα. Ο γυμνασίαρχος ήταν ο επικεφαλής του γυμνασίου, θεσμού των ελληνικών πόλεων· η επιγραφή δείχνει ότι στην περιοχή υπήρχε στα αρχαία χρόνια ελληνική κοινότητα με γυμνάσιο.⁶

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Τον 14ο αιώνα το χωριό ανήκε στη Μαργαρίτα de Nores, κόρη του τουρκοπουλιέρη, δηλαδή του αρχηγού του ελαφρού ιππικού του βασιλείου, Ιωάννη de Nores, ως προίκα της, και στον σύζυγό της από την οικογένεια Montolif. Ο Μαχαιράς τη λέει «κυρία του χωριού».⁷

Στο τέλος του 15ου αιώνα, λίγο μετά το πέρασμα της Κύπρου στους Βενετούς, η Βατιλή ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη. Σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, καταγράφεται στη βαϊλία της Άσσιας, μαζί με την Άσσια, το «Stephani» και τον Ασώματο.⁸

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Βατιλή χαρακτηρίζεται μικτό χωριό, με 87 νοικοκυριά με περιουσία, από τα περισσότερα στη Μεσαορία, και μια εκκλησία. Είχαν βαμβακοχώραφα, ποτιστικούς κήπους με μαγγάνια, αλώνια και πολλή άγονη γη, μόνο έξι ελιές, πάνω από οκτακόσια πρόβατα και κατσίκες, βόδια και κυψέλες.⁹ Το 1890 ο Σακελλάριος γράφει ότι η Βατιλή ήταν η έδρα του διαμερίσματος της Μεσαορίας και είχε ελληνικό δημοτικό σχολείο.¹⁰

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία της Βατιλής, στο κέντρο του χωριού, είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο. Ο θεμέλιος λίθος της μπήκε το 1856, και είναι Αρχαίο Μνημείο.¹¹ Η δεύτερη εκκλησία του χωριού, της Αγίας Βαρβάρας, βρίσκεται περίπου τριακόσια μέτρα νοτιότερα και χτίστηκε το 1954–55.¹²

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά, πεπονοειδή και λαχανικά, λίγα αμπέλια και αμυγδαλιές· από τις 26.000 σκάλες της γης του χωριού ποτίζονταν μόνο 316. Η κτηνοτροφία ήταν ανεπτυγμένη. Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, η Βατιλή είχε αστυνομικό σταθμό από το 1905 και επαρχιακό γιατρό από το 1902, και το 1922 ήταν το πρώτο χωριό της Κύπρου που φώτισε τους δρόμους του τα βράδια, με λάμπες κηροζίνης.¹³ Κατά την κρατική έκδοση του 2019 για τους εκτοπισμένους δήμους και κοινότητες, η Βατιλή ήταν ο κυριότερος τόπος παραγωγής τριφυλλιού στην Κύπρο, και πολλοί κάτοικοι ήταν τεχνίτες ή δούλευαν στη Λευκωσία, στην Αμμόχωστο και στη Λάρνακα.¹⁴ Το 1959 ιδρύθηκε η Β΄ Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Βατυλής.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Κύπριο λόγιο Ι. Κ. Περιστιάνη, το 1840 ο γραμματοδιδάσκαλος Χατζηγεωργούδιν δίδασκε στο σπίτι του περίπου δέκα παιδιά, που πλήρωναν ένα γρόσι την εβδομάδα και του έδιναν κάθε Σάββατο ένα σταρένιο ψωμί. Το 1869–70 χτίστηκε κοινοτικό σχολείο με έξοδα της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου, και το 1880 ιδρύθηκε αλληλοδιδακτική σχολή με χορηγία της Κυπριακής Αδελφότητας των ομογενών της Αιγύπτου, που λειτούργησε περίπου τρία χρόνια.¹⁵ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 351 μαθητές και έντεκα δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Βατιλή είχε 866 κατοίκους το 1881, 1.051 το 1891, 1.255 το 1901, 1.437 το 1911 και 1.751 το 1921.¹⁶ Το 1931 είχε 1.836 κατοίκους, 1.249 χριστιανούς και 587 μουσουλμάνους, και το 1946 2.249, από τους οποίους 1.553 ήταν ορθόδοξοι και 694 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 2.691 κατοίκους, 1.973 Έλληνες και 718 Τούρκους, και το 1973 2.250 Έλληνες και γύρω στους 900 Τούρκους (εκτίμηση).

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 872 κάτοικοι της Βατιλής. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 81 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Κατά τις βιογραφίες του Ιδρύματος Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, στη Βατιλή έδρασαν οι αγωνιστές Φώτης Πίττας από τον Φρέναρο, που συνελήφθη εκεί τον Ιανουάριο του 1957, και Ηλίας Παπακυριακού από τη Λυθράγκωμη.¹⁷

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Βατιλή καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Τέσσερις κάτοικοι της Βατιλής, ένας άμαχος και τρεις στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Ένας χάθηκε στην περιοχή του χωριού και οι άλλοι τρεις στην περιοχή της Μιας Μηλιάς, στον Άγιο Γεώργιο της Κερύνειας και στην περιοχή της Λαπήθου. Τα λείψανα και των τεσσάρων έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί. Δύο ακόμη κάτοικοι, και οι δύο στρατιώτες, σκοτώθηκαν στην περιοχή του Αγίου Παύλου της Λευκωσίας και στον Κουτσοβέντη.

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου λεηλατημένη και βεβηλωμένη. Κατά το Cyprus Religious Heritage, η εκκλησία της Αγίας Βαρβάρας ερειπώθηκε μετά το 1974 και η στέγη της κατέρρευσε· επισκευάστηκε γύρω στο 2010 και σήμερα φαίνεται να χρησιμοποιείται ως χώρος κοινωνικής λέσχης, χωρίς τους σταυρούς και τις καμπάνες της. Στο κοιμητήριο ο τοίχος έχει σε μεγάλο μέρος καταρρεύσει, το παρεκκλήσι του είναι ερειπωμένο και οι σταυροί των τάφων είναι σκορπισμένοι.¹⁸