Το Βασίλι είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας. Βρίσκεται 44 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 140 μέτρων. Είναι κτισμένο σχεδόν κολλητά με το Λεονάρισσο, στα δυτικά του, και τα δύο χωριά, όπως παρατηρούσε το 1918 ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου, έμοιαζαν σχεδόν με ένα.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 391 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Η εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Βασίλειο. Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, οι κάτοικοι έλεγαν ότι το χωριό πήρε το όνομά του είτε από τον άγιο Βασίλειο είτε από τον πρώτο του κάτοικο, κάποιον Βασίλη.² Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο συγγραφέας του 19ου αιώνα Γ. Σ. Φραγκούδης το ονομάζει «Άγιο Βασίλειο» και γράφει ότι μαζί με το Λεονάρισσο αποτελούσε «σχεδόν μίαν και την αυτήν κώμην».³

Αρχαιολογικοί χώροι

Νοτιοανατολικά του χωριού, στη θέση που το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει ως Μαζεράδες, ο Βρετανός αρχαιολόγος David Hogarth, που περιόδευσε την Καρπασία το 1888, είδε πάνω σε ένα βραχώδες ύψωμα τα ερείπια ενός αρχαίου οικισμού, σε έκταση σχεδόν μισού μιλίου. Βρήκε μόνο ογκόλιθους και πέτρες ελαιοτριβείων, χωρίς αρχιτεκτονικά μέλη. Στο νότιο μέρος του υπήρχαν δώδεκα τάφοι λαξευμένοι στον βράχο, ήδη συλημένοι, με φαρδιά είσοδο και θαλάμους συχνά κυκλικούς. Από αυτούς ο Hogarth έκρινε, με επιφύλαξη, ότι ο οικισμός ήταν πιθανότατα του 6ου ή του 5ου αιώνα π.Χ., δηλαδή της αρχαϊκής ή της κλασικής ελληνικής περιόδου. Χαμηλότερα, στη θέση Κακοζώναρα, σημείωσε μια δεύτερη, μικρή θέση γύρω από ένα πηγάδι. Τα ίδια ερείπια και τους δώδεκα τάφους περιγράφει λίγο αργότερα και ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που περιηγήθηκε την Κύπρο τον 19ο αιώνα.⁴

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, στο Βασίλι καταγράφονται πέντε νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν χωράφια με βαμβάκι και κτηνοτροφικά φυτά, έναν μορεώνα με μαγγάνι, δηλαδή πηγάδι με τροχό, ένα αλώνι, δύο μύλους που τους γύριζαν άλογα, λίγα βόδια, μουλάρια και πενήντα πρόβατα.⁵

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του Αγίου Βασιλείου, στο νοτιοδυτικό μέρος του χωριού, χτίστηκε το 1910· το 1918 ο Jeffery τη βρήκε ξαναχτισμένη. Γύρω της ήταν το παλιό κοιμητήριο, που έκλεισε το 1925. Το νέο κοιμητήριο, ανατολικά του χωριού, στον δρόμο προς το Ριζοκάρπασο, έχει το παρεκκλήσι του Αγίου Τρύφωνα.⁶

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, χαρουπιές, ελιές, καπνό και λίγα εσπεριδοειδή, σε μερικές δεκάδες σκάλες ποτιστικής γης, και έτρεφαν κυρίως πρόβατα.⁷ Το 1926 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία του χωριού και το 1936 το Συνεργατικό Παντοπωλείο.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Βασίλι είχε 183 κατοίκους το 1881, 227 το 1891, 277 το 1901, 324 το 1911 και 336 το 1921.⁸ Το 1931 είχε 358 κατοίκους, 331 χριστιανούς και 27 μουσουλμάνους, και το 1946 471, από τους οποίους 421 ήταν ορθόδοξοι και 50 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 391 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 362 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 250 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 94 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Βασίλι καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Οι περισσότεροι κάτοικοι, όπως και σε άλλα χωριά της Καρπασίας, έμειναν στα σπίτια τους και βρέθηκαν σε περιορισμό, εγκλωβισμένοι. Κατά τις εκθέσεις του ΟΗΕ που παραθέτει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, οι εγκλωβισμένοι ζούσαν σε δύσκολες συνθήκες, με περιορισμούς στις μετακινήσεις τους έξω από τα όρια των χωριών τους.⁹

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 ζούσαν ακόμη στο χωριό 260 Έλληνες. Το 1976 λειτούργησε για λίγο το δημοτικό σχολείο του γειτονικού Λεοναρίσσου, όπου φοιτούσαν και παιδιά εγκλωβισμένων από το Βασίλι. Οι κάτοικοι όμως εκδιώκονταν γρήγορα: τον Αύγουστο του 1976 είχαν απομείνει 30, και ως τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς είχαν εκδιωχθεί όλοι.¹⁰ Ο ελληνικός πληθυσμός του Βασιλιού υπέστη έτσι εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Ένας κάτοικος του Βασιλιού, στρατιώτης, καταγράφηκε ως αγνοούμενος στην περιοχή της Μιας Μηλιάς· τα λείψανά του έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί. Δύο ακόμη κάτοικοι του χωριού σκοτώθηκαν αλλού, ένας άμαχος στην Ορμήδεια και ένας στρατιώτης στην περιοχή του Αγίου Παύλου της Λαπήθου. Στο ίδιο το χωριό καταγράφεται ένας νεκρός, άμαχος.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Βασιλείου σε τζαμί, και αφαίρεσαν τους σταυρούς και την καμπάνα. Όταν χτίστηκε νέο τζαμί στο χωριό, η εκκλησία εγκαταλείφθηκε. Από το παρεκκλήσι του Αγίου Τρύφωνα αφαιρέθηκαν όλες οι πόρτες και τα παράθυρα, και το εσωτερικό του είναι άδειο. Το 2022 το κοιμητήριο ήταν ερειπωμένο, με τον τοίχο του γκρεμισμένο σχεδόν ως τα θεμέλια.¹¹