Η Βασίλεια, μαζί με τον παραθαλάσσιο οικισμό του Βαβυλά, είναι μεγάλη, κυρίως ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Το χωριό βρίσκεται 19 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 40 μέτρων, στους βόρειους πρόποδες του Πενταδακτύλου, και ο Βαβυλάς 2 χιλιόμετρα βορειότερα, πάνω στη θάλασσα. Η γη της κοινότητας απλωνόταν από το δάσος και την κορυφή του Κόρνου ως την ακτή.¹ Το 1600 ο Ορθόδοξος αρχιεπίσκοπος της Κύπρου, σε μια περιγραφή του νησιού για τον δούκα της Σαβοΐας, έγραφε ότι από τα πολλά χωριά γύρω από την Κερύνεια το μεγαλύτερο ήταν η Βασίλεια.² Στην απογραφή του 1960 είχε 1.071 κατοίκους, από τους οποίους 855 ήταν Έλληνες και 213 Τούρκοι.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι βέβαιη. Στις ιταλικές πηγές του 15ου αιώνα το χωριό γράφεται «Vassiglia» και «Vasiglia», και στον βρετανικό χάρτη του Kitchener, στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, «Vasilia». Για το όνομα του Βαβυλά δεν υπάρχει τεκμηριωμένη εξήγηση.³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Βασίλεια εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή τη δεκαετία του 1460, ως «Vassiglia». Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος την κατονομάζει ανάμεσα στα χωριά που ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ αφαίρεσε από τον ευγενή Gautier de Nores, και ύστερα ανάμεσα στα φέουδα που έδωσε στον κοντόσταυλο του βασιλείου Sor de Naves.⁴

Ο Βαβυλάς ήταν παλαιότερα χωριστός μικρός οικισμός. Στην απογραφή του 1931 καταγράφεται ακόμη χωριστά, ως τσιφλίκι, δηλαδή μεγάλο αγρόκτημα, ενώ από το 1946 οι κάτοικοί του μετρούνται μαζί με τη Βασίλεια, στα διοικητικά όρια της οποίας ανήκε. Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) τον σημειώνει ως οικισμό στη γη της Βασίλειας.⁵

Αρχαιολογικοί χώροι

Η γη της Βασίλειας έχει δώσει σημαντικά ευρήματα για την αρχή της εποχής του Χαλκού στην προελληνική Κύπρο. Το 1935 ο Κύπριος αρχαιολόγος Πορφύριος Δίκαιος, για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων, κατέγραψε κοντά στο χωριό μια θέση με επιφανειακά όστρακα της χαλκολιθικής και της πρώιμης εποχής του Χαλκού. Η αρχαιολογική επισκόπηση της βόρειας ακτής που έκαναν το 1957–1959 για το Τμήμα Αρχαιοτήτων ο Βρετανός αρχαιολόγος Hector Catling και ο Κύπριος Κυριάκος Νικολάου εντόπισε στη Βασίλεια έναν οικισμό που κατοικήθηκε από τη χαλκολιθική εποχή ως τη λεγόμενη φάση της Φιλιάς, στην αρχή της εποχής του Χαλκού.⁶

Τα νεκροταφεία του οικισμού βρίσκονται στους λόφους πίσω από την παραλιακή πεδιάδα, στις θέσεις Καυκάλλα και Κυλίστρα. Το φθινόπωρο του 1955 τα ανέσκαψε η Αποστολή της Μελβούρνης, του Πανεπιστημίου της Μελβούρνης, με επικεφαλής τον αρχαιολόγο James Stewart και τη σύζυγό του Eve, με την άδεια του Τμήματος Αρχαιοτήτων και τη συμφωνία των ιδιοκτητών της γης. Καθάρισαν πέντε θαλαμωτούς τάφους με μακριούς διαδρόμους εισόδου, που σχεδόν όλοι είχαν ήδη συληθεί από λαθρανασκαφείς. Ο μόνος ανέπαφος, ο τάφος 103 της Κυλίστρας, είχε περίπου 150 αγγεία, πολλά σπασμένα σκόπιμα κατά την ταφή, και τρία πέτρινα αγγεία από γύψο ή αλάβαστρο, που ο Stewart θεώρησε εισηγμένα· κατά μεταγενέστερους ερευνητές πιθανότατα ήρθαν από την κοιλάδα του Νείλου, ένδειξη επαφών με την Αίγυπτο. Στον διάδρομο ενός τάφου της Καυκάλλας βρέθηκαν, κρυμμένα κάτω από το δάπεδο, εννέα μεταλλικά αντικείμενα, ανάμεσά τους τρία δαχτυλιόσχημα πλινθώματα μετάλλου, μια αιχμή δόρατος και ένα μαχαίρι, του 2400–2300 π.Χ. περίπου. Περίπου το 15% των μεταλλικών αντικειμένων της φάσης της Φιλιάς με γνωστή προέλευση προέρχεται από τους τάφους της Βασίλειας. Στη μοιρασιά των ευρημάτων το Κυπριακό Μουσείο κράτησε τον καλύτερο τάφο, με το μεγάλο πέτρινο μπολ.⁷

Το 1965 το Τμήμα Αρχαιοτήτων άνοιξε, 800 μέτρα βορειοδυτικά του χωριού, στη θέση Λούκκος, στον Τράχωνα, έναν τάφο αρχαίων ελληνικών γεωμετρικών χρόνων, μερικώς συλημένο, σε ένα νεκροταφείο που μόλις είχε εντοπιστεί. Την ίδια χρονιά συγκέντρωσε στη θέση Αλώνια χαλκολιθική κεραμική, πέλεκεις από στεατίτη, ένα χάλκινο τσεκούρι και ένα χάλκινο εγχειρίδιο, και το 1972 ανέσκαψε ακόμη έναν γεωμετρικό τάφο στον Τράχωνα, 3 χιλιόμετρα βορειοδυτικά του χωριού, δίπλα στον δρόμο Λευκωσίας–Κερύνειας. Μετά την εισβολή, το 1995–1997, το κατοχικό καθεστώς έκανε στη γη του χωριού, χωρίς άδεια, επιφανειακή έρευνα.⁸

Αρχαιότητα

Ο οικισμός και τα νεκροταφεία δείχνουν ότι η Βασίλεια ήταν σημαντικός τόπος της προελληνικής Κύπρου στη μετάβαση από τη χαλκολιθική εποχή στην εποχή του Χαλκού. Ο Stewart πίστευε ότι ο τόπος χρωστούσε τη σημασία του στο εμπόριο του χαλκού, ως λιμάνι στην άκρη ενός περάσματος προς την κοιλάδα του Ογκού. Δεν έχει βρεθεί κατοίκηση της αμέσως επόμενης περιόδου, και οι ερευνητές συνδέουν πιθανότατα την εγκατάλειψη του οικισμού με την ανασφάλεια που μαρτυρούν τα κρυμμένα μέταλλα.⁹

Οι γεωμετρικοί τάφοι στον Τράχωνα δείχνουν ότι ο τόπος κατοικούνταν ξανά στην αρχαία ελληνική περίοδο. Τότε η γη της Βασίλειας ανήκε πιθανότατα στο ελληνικό βασίλειο της Λαπήθου, που βρισκόταν λίγα χιλιόμετρα ανατολικά.

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας η Βασίλεια ήταν φέουδο του Gautier de Nores, μαζί με τον Κορμακίτη, τη Μύρτου, την Καρπάσεια, την Καμπυλή και τη Μάργη. Στον πόλεμο για τον θρόνο ανάμεσα στη βασίλισσα Καρλόττα και τον ετεροθαλή αδελφό της Ιάκωβο, ο de Nores έμεινε πιστός στην Καρλόττα. Όταν το 1461 πιάστηκε και οδηγήθηκε στον Ιάκωβο, αρνήθηκε να του ορκιστεί πίστη, γιατί είχε ορκιστεί στη βασίλισσα. Ο Ιάκωβος του αφαίρεσε τα χωριά του και τον φυλάκισε, αλλά του άφησε μια μικρή σύνταξη για να ζει. Κατά τον Βουστρώνιο, η εμμονή του έμεινε παροιμιώδης στην Κύπρο: για τους ξεροκέφαλους έλεγαν «η πίστη του σερ Γκαλτιέ».¹⁰

Ύστερα ο Ιάκωβος Β΄ έδωσε τη Βασίλεια στον Sor de Naves, κοντόσταυλο, δηλαδή αρχιστράτηγο, του βασιλείου. Ως κυβερνήτης του κάστρου της Κερύνειας για λογαριασμό της Καρλόττας, ο Sor de Naves το είχε παραδώσει στον Ιάκωβο το 1463. Μαζί με τη Βασίλεια πήρε, μεταξύ άλλων, τη Λάπηθο, τον Κορμακίτη, το Δίκωμο και την Κλεπίνη.¹¹

Λίγο μετά το πέρασμα της Κύπρου στους Βενετούς, η Βασίλεια ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο. Σε ένα βενετικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Vasiglia» καταγράφεται ανάμεσα στα βασιλικά χωριά της βαϊλίας, δηλαδή της διοικητικής περιφέρειας, της Λαπήθου.¹²

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Βασίλεια ήταν μικτό χωριό, με 39 νοικοκυριά με περιουσία, χριστιανικά και μουσουλμανικά. Οι ιδιοκτήτες είχαν σιτοχώραφα, ένα βαμβακοχώραφο, περιβόλια με μουριές για τον μεταξοσκώληκα, πάνω από χίλιες ελιές, χαρουπιές, αμυγδαλιές και λεμονιές, ένα ελαιοτριβείο και αρκετά τρεχούμενα νερά. Είχαν επίσης περίπου 450 πρόβατα και κατσίκες, αγελάδες, βόδια, άλογα και κυψέλες.¹³

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, αφιερωμένη στους αγίους Κωνσταντίνο και Ελένη, χτίστηκε το 1865 και βρίσκεται στο βορειοανατολικό μέρος του παλαιού κέντρου. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, γράφει το 1918 ότι η Βασίλεια εξαρτιόταν από τη Μονή Σινά.¹⁴

Η Μονή Σινά, στη γη του χωριού, ανήκε στον αρχιεπίσκοπο του Όρους Σινά. Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 τη χρονολογεί στον 18ο–19ο αιώνα. Κατά τον Jeffery, ξαναχτίστηκε πολλές φορές, τελευταία το 1904· στο νέο κτίσμα ξαναχρησιμοποιήθηκαν αρχιτεκτονικά μέλη του 18ου αιώνα, ενώ πολλοί μικροί γρανιτένιοι κίονες σκόρπιοι στον χώρο δείχνουν ότι εκεί υπήρχε παλαιότερα κάποιο σημαντικό κτίσμα. Το μετόχι της Μονής Σινά περιλαμβάνεται στον Κατάλογο Αρχαίων Μνημείων. Στη μονή ανήκαν το παρεκκλήσι της Αγίας Παρασκευής, του 1518, που ξαναχτίστηκε το 1903, και το παρεκκλήσι της Αγίας Μαρίνας, στο νέο μετόχι της. Λίγο νότια του χωριού, πάνω σε λόφο, βρίσκεται και η εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης της Μονής Σινά.¹⁵

Ψηλά στον Πενταδάκτυλο, σε ένα φαράγγι νοτιοανατολικά του χωριού, απ’ όπου περνούσε το μονοπάτι από τη Λάπηθο προς τον Λάρνακα της Λαπήθου, βρίσκεται η ερειπωμένη Μονή της Παναγίας Κρηνιώτισσας, του 12ου–14ου αιώνα, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Ο Jeffery τη βρήκε ήδη το 1918 ερειπωμένη· η εκκλησία κρατούσε ακόμη την καμάρα του δυτικού μέρους, μέρος του τρούλου και έναν νάρθηκα.¹⁶

Στην ακτή, στη θέση Άχραντος, βρίσκεται το παρεκκλήσι της Παναγίας της Αχράντου, του 14ου αιώνα.¹⁷

Το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο, στη δυτική άκρη του παλιού κέντρου, περίπου 500 μέτρα δυτικά της εκκλησίας, αντικατέστησε ένα παλαιότερο, που η κυβέρνηση έκλεισε το 1893.¹⁸

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 στη Βασίλεια καλλιεργούνταν εσπεριδοειδή, λαχανικά, ελιές, χαρουπιές και σιτηρά, και παλαιότερα, κατά τον Κύπριο ιστορικό των αρχών του 20ού αιώνα Ιερώνυμο Περιστιάνη, σουσάμι και βαμβάκι, ενώ οι κάτοικοι έτρεφαν μεταξοσκώληκες· το βαμβάκι και οι μουριές καταγράφονται ήδη στην απογραφή του 1832/33. Ο Βαβυλάς ήταν τον 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ού γνωστός όρμος φόρτωσης χαρουπιών, και οι αποθήκες των χαρουπιών έστεκαν δίπλα στη θάλασσα. Πριν από την εισβολή λειτουργούσε εκεί αλιευτικό καταφύγιο.¹⁹ Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, οι κάτοικοι ασχολούνταν επίσης με την αλιεία, την αγγειοπλαστική και την εξόρυξη πέτρας, και οι ψαροταβέρνες του Βαβυλά προσέλκυαν πολλούς επισκέπτες.²⁰ Το 1928 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Βασίλειας και το 1955 το Συνεργατικό Παντοπωλείο.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 στη Βασίλεια λειτουργούσαν δύο ελληνικά δημοτικά σχολεία: το πρώτο είχε 137 μαθητές και πέντε δασκάλους, το δεύτερο 46 μαθητές και πέντε δασκάλους. Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, στο χωριό λειτουργούσε και οκτατάξιο δημοτικό σχολείο, όπου συνέχιζαν τη φοίτηση παιδιά από τα γύρω χωριά που ήθελαν να μάθουν τεχνικά επαγγέλματα αντί να πάνε στο γυμνάσιο.²¹

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Βασίλεια είχε 477 κατοίκους το 1881, 434 το 1891, 521 το 1901, 548 το 1911 και 614 το 1921, και ο Βαβυλάς 33 το 1891, 30 το 1901, 43 το 1911 και 33 το 1921.²² Το 1931 η Βασίλεια είχε 677 κατοίκους, 502 χριστιανούς και 175 μουσουλμάνους, και ο Βαβυλάς, που καταγραφόταν ακόμη χωριστά, 47, από τους οποίους 42 χριστιανούς και 5 μουσουλμάνους. Το 1946 η κοινότητα, μαζί με τον Βαβυλά, είχε 877 κατοίκους, 684 ορθόδοξους και 193 μουσουλμάνους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.071 κατοίκους, 855 Έλληνες, 213 Τούρκους και τρεις κατοίκους άλλης καταγωγής, και το 1973 950 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 395 κάτοικοι της Βασίλειας. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 13 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Βασίλεια και ο Βαβυλάς καταλήφθηκαν από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός τους υπέστη εθνοκάθαρση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων κατέγραψε ότι πρόσφυγες που είχαν καταφύγει στη Μόρφου προσπάθησαν να γυρίσουν στον Βαβυλά, αλλά δεν τους επετράπη να μπουν.²³ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δέκα κάτοικοι της Βασίλειας, επτά στρατιώτες και τρεις άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι, κανείς τους μέσα στο χωριό. Τα λείψανα του ενός έχουν ταυτοποιηθεί· οι άλλοι εννέα εξακολουθούν να αγνοούνται. Χάθηκαν στη Μάσσαρι (τρεις), στην Κερύνεια (δύο), στον δρόμο Καραβά–Κερύνειας (δύο), στην Πέλλα Πάις, στην περιοχή της Γλυκιώτισσας και στην περιοχή της Λαπήθου. Έντεκα κάτοικοι, έξι άμαχοι και πέντε στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού, μεταξύ άλλων στο Ψυχιατρείο Αθαλάσσης, στον Καραβά, στην Κερύνεια και στην Πάναγρα, ενώ δύο πέθαναν στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας και στις φυλακές Κερύνειας. Στην περιοχή της Βασίλειας σκοτώθηκαν δύο, ένας στρατιώτης και ένας άμαχος.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης σε τζαμί.²⁴ Το παρεκκλήσι της Αγίας Παρασκευής βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε και σήμερα είναι ερειπωμένο, και το παρεκκλήσι της Αγίας Μαρίνας βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε. Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, πάνω στο παρεκκλήσι της Παναγίας της Αχράντου χτίστηκε μεγάλο κτίριο.²⁵