Η Τύμβου είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 14 χιλιόμετρα ανατολικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 110 μέτρων, στην πεδιάδα της Μεσαορίας, κοντά στη δυτική όχθη του ποταμού Γιαλιά. Στη γη της, νότια του χωριού, βρίσκεται ο υπόγειος τάφος των Αγίων Σαράντα, με τα λείψανα μιας βασιλικής του 5ου αιώνα. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.133 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Στον κατάλογο φέουδων της δεκαετίας του 1460 το χωριό γράφεται «Timbo», και σε ένα χειρόγραφο του ίδιου καταλόγου «Tambo». Στα έγγραφα του 20ού αιώνα το όνομα γράφεται συχνά Τύμπου, όπως στο μητρώο των συνεργατικών εταιρειών και στα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος του 1950, ενώ το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) έχει τη μορφή Τύμβου.¹

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Τύμβου εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή τη δεκαετία του 1460, ως «Casal Timbo», στον κατάλογο των φέουδων που μοίρασε ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄. Τον διασώζει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος.² Η θέση Άγιοι Σαράντα, με τη βασιλική του 5ου αιώνα, δείχνει ότι στην περιοχή ζούσαν χριστιανοί πολύ νωρίτερα.

Αρχαιολογικοί χώροι

Περίπου τρία χιλιόμετρα νότια του χωριού, στη θέση Άγιοι Σαράντα, το Gazetteer καταγράφει ακόμη τα τοπωνύμια Ττεκκές και Ποτίματα του Ττεκκέ και έναν παλιό νερόμυλο.³ Στη θέση αυτή, γύρω από τον υπόγειο τάφο των Αγίων Σαράντα, βρέθηκαν ψηφιδωτά δάπεδα και λείψανα μιας τρίκλιτης βασιλικής της πρώιμης ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου. Ήρθαν στο φως μετά το 1974, σε εργασίες που έκανε στον χώρο, χωρίς άδεια, το κατοχικό καθεστώς.

Κατά τον Κύπριο ιστορικό της χριστιανικής τέχνης Ανδρέα Φουλιά, η βασιλική είχε τουλάχιστον δύο φάσεις, μία του 5ου αιώνα και μία του πρώτου μισού του 6ου. Τα ψηφιδωτά της πρώτης φάσης έχουν γεωμετρικά σχέδια, με μοτίβα που απαντούν σε όλη τη Μεσόγειο· της δεύτερης, στο ιερό, εικονίζουν ζώα, πουλιά και ένα θαλάσσιο πλάσμα. Μερικά από τα σχέδια δεν είναι γνωστά από αλλού στην Κύπρο, και είναι αξιοσημείωτο ότι τέτοια ψηφιδωτά βρέθηκαν στην ενδοχώρα.⁴

Φραγκοκρατία

Τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε την Τύμβου στον Pietro Gullo, ή Pierre Goul, από γενουατική οικογένεια της Κύπρου. Η σύζυγός του Andriola πήρε από τον βασιλιά τον Διόριο.⁵ Ο Goul υπηρετούσε στη Σεκρέτη, τη βασιλική οικονομική υπηρεσία της Λευκωσίας. Σε μια διαταγή του 1468, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, ο Ιάκωβος του αυξάνει τον μισθό, «επειδή βρίσκεται συνεχώς στην υπηρεσία της Σεκρέτης», και τον κάνει μέλος του συμβουλίου της.⁶

Τουρκοκρατία

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στην Τύμβου υπήρχε μεγάλο τσιφλίκι, δηλαδή αγρόκτημα, που το 1813 το αγόρασε ο αρχιεπίσκοπος Κύπρου Κυπριανός για λογαριασμό της μονής της Παναγίας του Μαχαιρά. Το πωλητήριο έγγραφο, που σώζεται στον κώδικα της μονής, περιγράφει χωράφια με σιτάρι και βαμβάκι, οπωροφόρα δέντρα, 800 κατσίκες και πρόβατα και σπίτια για τους εργάτες. Το 1821 οι Οθωμανοί κατάσχεσαν το τσιφλίκι μαζί με άλλες περιουσίες της μονής· αργότερα το μοίρασαν σε κομμάτια που πούλησαν στους χωρικούς, και μεγάλο μέρος του δόθηκε στο Εβκάφ, το μουσουλμανικό θρησκευτικό ίδρυμα.⁷

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Τύμβου είναι χωριό με μεικτό πληθυσμό, με 32 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν σιτοχώραφα και βαμβακοχώραφα, λίγα δέντρα, κυρίως ελιές και μερικές μουριές, πάνω από 800 πρόβατα και κατσίκες, 21 βόδια και έναν χειμωνιάτικο νερόμυλο. Το τσιφλίκι ανήκε τότε στην κόρη ενός πεθαμένου πρώην διοικητή της Κύπρου και αντιστοιχούσε σε περισσότερο από το μισό της αξίας όλης της περιουσίας του χωριού.⁸

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο και χτίστηκε το 1858. Κατά τον Βρετανό αρχιτέκτονα George Jeffery, έφορο των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, χτίστηκε πάνω στα θεμέλια ενός παλαιότερου ναού.⁹ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, μερικές από τις εικόνες της ήταν του 17ου και του 18ου αιώνα.¹⁰

Στη θέση Άγιοι Σαράντα βρίσκεται ένας υπόγειος λαξευτός τάφος, διαμορφωμένος σε εκκλησία, με κεντρικό κλίτος που καταλήγει σε κόγχη και δύο πλάγια κλίτη με τάφους. Οι Έλληνες τον τιμούσαν ως τάφο των Αγίων Σαράντα, που δεν είναι γνωστό ποιοι ήταν· ο χώρος ήταν ιερός και για τους μουσουλμάνους, που έχτισαν από πάνω ένα μικρό τέμενος, απ’ όπου σκαλιά κατεβαίνουν στον τάφο.¹¹ Ο Jeffery περιγράφει το 1918 το τέμενος ως μουσουλμανικό ίδρυμα ίσως διακοσίων χρόνων, με περίπου δεκαέξι τάφους στο υπόγειο.¹² Το τέμενος με τον τάφο είναι Αρχαίο Μνημείο, στον Πίνακα Β του Καταλόγου Αρχαίων Μνημείων.

Έξω από το χωριό βρίσκονται τα ξωκλήσια του Προφήτη Ηλία, του 18ου αιώνα, νότια, και της Αγίας Μαρίνας, βορειοανατολικά.¹³

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Τύμβου είχε πολύ λίγη βροχή, και πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά χωρίς πότισμα. Πολύ ανεπτυγμένη ήταν η κτηνοτροφία: το 1973 το χωριό είχε πάνω από 3.000 πρόβατα και κατσίκες, σχεδόν 150 αγελάδες και πολλά πουλερικά.¹⁴ Το 1927 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Τύμπου.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το 1865 ο δάσκαλος Μιχαήλ Χ. Τύμβιος ζήτησε με επιστολή του από τον αρχιεπίσκοπο να ιδρυθεί σχολείο στο χωριό του, όπου ως τότε δεν υπήρχε· σχολείο λειτούργησε λίγο πριν από το 1878.¹⁵ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Τύμβου είχε 170 μαθητές και έξι δασκάλους.

Πληθυσμός

Η Τύμβου μεγάλωσε σταθερά στον 20ό αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 278 κατοίκους το 1881, 336 το 1891, 436 το 1901, 550 το 1911 και 691 το 1921.¹⁶ Το 1931 είχε 822 κατοίκους, 810 χριστιανούς και 12 μουσουλμάνους, και το 1946 1.009, από τους οποίους 987 ήταν ορθόδοξοι και 22 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.133 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 1.288 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 519 κάτοικοι της Τύμβου. Στον αγώνα της ΕΟΚΑ οργανώθηκε στην Τύμβου ομάδα από αγωνιστές της γειτονικής Αθηένου.¹⁷ Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 53 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Τύμβου καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Έντεκα κάτοικοι της Τύμβου, τέσσερις άμαχοι και επτά στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι· οι τέσσερις χάθηκαν μέσα στο χωριό και στη γη του και οι επτά αλλού (Κερύνεια, Μια Μηλιά, Λάπηθος, Κυρά, Άσπρη Μούττη). Τα λείψανα τριών εντοπίστηκαν και ταυτοποιήθηκαν· οι άλλοι οκτώ εξακολουθούν να αγνοούνται. Τρεις κάτοικοι της Τύμβου σκοτώθηκαν αλλού, ένας άμαχος και δύο στρατιώτες, στον Παχύαμμο Κερύνειας, στην περιοχή Λευκωσίας και σε άγνωστο τόπο. Στη γη της Τύμβου σκοτώθηκαν δύο άμαχοι, στην περιοχή του χωριού και στην περιοχή του αεροδρομίου της Τύμβου.