Το Τρίκωμο είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 19 χιλιόμετρα βόρεια της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 20 μέτρων, στα σύνορα της πεδιάδας της Μεσαορίας και της χερσονήσου της Καρπασίας, περίπου δύο χιλιόμετρα από τη θάλασσα. Ήταν το διοικητικό, εμπορικό και εκπαιδευτικό κέντρο της γύρω περιοχής και είναι η γενέτειρα του αρχηγού της ΕΟΚΑ Γεωργίου Γρίβα Διγενή.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 2.195 κατοίκους, από τους οποίους 2.188 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Στις ιταλικές πηγές το χωριό γράφεται «Tricomo». Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς το ονομάζει «τὸ χωργιὸν τὸ Τρίκωμον», σε αφήγηση γεγονότων του 1366.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά την παράδοση του χωριού, που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, σε παλαιότερη εποχή υπήρχαν εδώ τρεις γειτονικοί συνοικισμοί, που με τον καιρό ενώθηκαν σε ένα χωριό και του έδωσαν το όνομά του.³

Η πρώτη γραπτή αναφορά στο χωριό αφορά το 1310. Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος το αναφέρει ως χωριό («casal») της κυρίας της Τύρου, «Tricomo», στην περιοχή της Καρπασίας. Στο τέλος του 15ου αιώνα το «Casal Tricomo» είναι το πρώτο από τα βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Καρπασίας, σε έναν βενετικό κατάλογο που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie.⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Η γη του Τρικώμου ήταν κατοικημένη από την αρχαιότητα. Ο φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που περιηγήθηκε την Κύπρο τον 19ο αιώνα, σημείωσε στο χωριό αρχαίους ελληνικούς τάφους, και κάτω από το χωριό τα λατομεία των αρχαίων Σαλαμινίων, που οι κάτοικοι ονόμαζαν «λατόμαις».⁵

Το 1967 βρέθηκε στην αυλή του δημοτικού σχολείου, στη βόρεια άκρη του χωριού, ένας τάφος της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου, και το Τμήμα Αρχαιοτήτων έκανε σωστική ανασκαφή. Περιείχε κυρίως απλές κανάτες, και ακόμη ένα αγγείο και έναν σκύφο, δηλαδή κύπελλο, από τον ανατολικό ελληνικό κόσμο, δηλαδή τις ελληνικές πόλεις των μικρασιατικών παραλίων και των νησιών του ανατολικού Αιγαίου. Τα αγγεία αυτά δείχνουν ότι οι κάτοικοι της περιοχής είχαν επαφές με τις ελληνικές πόλεις του ανατολικού Αιγαίου. Το νεκροταφείο ήταν από καιρό γνωστό στους αρχαιοκάπηλους. Την ανασκαφή δημοσίευσε ο Βάσος Καραγιώργης, που γεννήθηκε στο Τρίκωμο το 1929 και ήταν τότε διευθυντής του Τμήματος Αρχαιοτήτων.⁶

Κοντά στο χωριό ο Barrington Atlas, ο άτλαντας του αρχαίου ελληνικού και ρωμαϊκού κόσμου, σημειώνει έναν αρχαίο οικισμό, που κατοικήθηκε από την αρχαϊκή αρχαία ελληνική ως τη ρωμαϊκή περίοδο.⁷

Αρχαιότητα

Οι τάφοι και ο οικισμός στη γη του χωριού δείχνουν ότι η περιοχή κατοικούνταν συνεχώς από την αρχαϊκή αρχαία ελληνική ως τη ρωμαϊκή περίοδο. Το Τρίκωμο βρίσκεται περίπου 11 χιλιόμετρα βόρεια της Σαλαμίνας, της πρωτεύουσας του σημαντικότερου αρχαίου ελληνικού βασιλείου της ανατολικής Κύπρου, και πιθανότατα ανήκε σε αυτό. Τη σχέση αυτή θυμίζουν τα λατομεία των Σαλαμινίων κάτω από το χωριό.⁸

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Από τη μέση ελληνική μεσαιωνική περίοδο σώζεται η εκκλησία της Παναγίας, που χτίστηκε τον 12ο αιώνα και διακοσμήθηκε με τοιχογραφίες της ίδιας εποχής. Δείχνει ότι ο οικισμός υπήρχε ήδη τότε. Ο Σακελλάριος σημείωσε στο Τρίκωμο και πολλούς ερειπωμένους ναούς της ελληνικής μεσαιωνικής («βυζαντινής») περιόδου.⁹

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Το Τρίκωμο ανήκε το 1310 στην κυρία της Τύρου, δηλαδή στη σύζυγο του Αμαλρίχου, άρχοντα της Τύρου, που είχε πάρει την εξουσία από τον αδελφό του, τον βασιλιά Ερρίκο Β΄.¹⁰

Λίγο μετά το πέρασμα της Κύπρου στους Βενετούς, το Τρίκωμο ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη. Στον βενετικό κατάλογο που δημοσίευσε ο Mas Latrie, το Τρίκωμο είναι το πρώτο από τα είκοσι τρία βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Καρπασίας, μαζί με τα γειτονικά Σπαθαρικό, Άγιο Ανδρόνικο, Πλατανισσό και Γαλάτεια.¹¹

Τουρκοκρατία

Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Τρίκωμο καταγράφεται ως χωριό με μεικτό πληθυσμό και 81 νοικοκυριά με περιουσία. Τα περισσότερα χωράφια ήταν βαμβακοχώραφα, και ακολουθούσαν τα σιτοχώραφα και χωράφια με ριζάρι, το φυτό από το οποίο έβγαζαν κόκκινη βαφή. Τα νοικοκυριά είχαν σχεδόν 1.400 πρόβατα, βόδια και αγελάδες, πέντε καμήλες και έναν νερόμυλο, αλλά ελάχιστα δέντρα.¹²

Αγγλοκρατία

Στα χρόνια της Αγγλοκρατίας το Τρίκωμο έγινε κέντρο υπηρεσιών για τα χωριά της περιοχής. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, από το 1879 λειτούργησε στο χωριό ατμοκίνητη μηχανή για την επεξεργασία του βαμβακιού, γύρω στο 1905 ιδρύθηκε αστυνομικός σταθμός και από το 1920 είχε εκεί την έδρα του ο γιατρός της περιφέρειας.¹³ Ο Σακελλάριος σημειώνει ότι το χωριό είχε ήδη ταχυδρομείο.¹⁴

Εκκλησίες και μονές

Το Τρίκωμο είχε δύο ενορίες, του Αγίου Γεωργίου και της Παναγίας. Ο Άγιος Γεώργιος, στην ανατολική άκρη του παλιού χωριού, χρονολογείται στον 19ο–20ό αιώνα. Η εκκλησία της Παναγίας Θεοτόκου, στο νότιο μέρος του χωριού, είναι Αρχαίο Μνημείο και χρονολογείται στον 12ο και στον 16ο αιώνα. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου το 1918, σημείωσε ότι η νότια πλευρά της ανήκει στον 12ο αιώνα, ενώ στο υπόλοιπο κτίσμα, που ανακαινίστηκε αργότερα, είναι εντοιχισμένα παλαιότερα αρχιτεκτονικά μέλη.¹⁵

Οι τοιχογραφίες της Παναγίας ανήκουν στις αρχές του 12ου αιώνα και έχουν συντηρηθεί. Στην κόγχη του ιερού εικονίζεται η Παναγία δεόμενη με υψωμένα χέρια, με τον Χριστό σε μετάλλιο μπροστά στο στήθος της, δηλαδή στον τύπο της Βλαχερνίτισσας. Στον τρούλο εικονίζεται ο Χριστός Παντοκράτορας, με την Ετοιμασία του Θρόνου, την Παναγία, τον Ιωάννη τον Πρόδρομο και άλλες μορφές γύρω του, και στον θόλο του ιερού η Ανάληψη του Χριστού.¹⁶

Στο κέντρο του χωριού βρίσκεται το παρεκκλήσι του Αγίου Ιακώβου, του 14ου αιώνα, που είναι επίσης Αρχαίο Μνημείο. Είναι μικρό σταυρόσχημο εκκλησάκι, και ο Jeffery σημείωσε ότι το εσωτερικό του ήταν επιχρισμένο και διακοσμημένο με εντοιχισμένα πορσελάνινα πιάτα, όπως συνηθιζόταν στην περιοχή.¹⁷

Το χωριό είχε ακόμη την εκκλησία του Αρχαγγέλου στο κοιμητήριο και τα παρεκκλήσια της Αγίας Αναστασίας, του Αγίου Επιφανίου, του Αγίου Θωμά, του Αγίου Δημητρίου, του Αγίου Ανδρονίκου, του Αγίου Αθανασίου, της Αγίας Αικατερίνης και δύο του Αγίου Μάμαντος.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Το Τρίκωμο βρισκόταν πάνω στη διασταύρωση των δρόμων Αμμοχώστου–Καντάρας και Λευκωσίας–Ριζοκαρπάσου, και γι’ αυτό ήταν το εμπορικό και συγκοινωνιακό κέντρο της περιοχής.¹⁸ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά, λιγότερο εσπεριδοειδή και λαχανικά, και έτρεφαν πολλά πρόβατα, όπως ήδη στην απογραφή του 1832/33.¹⁹ Το 1926 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Τρικώμου και το 1946 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Τρικώμου. Το χωριό είχε δύο αθλητικά σωματεία, τον Νέο Αιώνα και την Αναγέννηση, δύο κινηματογράφους, μουσικό όμιλο με χορωδία και φιλαρμονική.²⁰

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τα ελληνικά γράμματα διδάσκονταν στο χωριό από τα μέσα του 19ου αιώνα. Ως το 1871 ο δάσκαλος Μένικος δίδασκε τα παιδιά στο σπίτι του, και πριν από αυτόν είχαν διδάξει ιερείς και λαϊκοί. Το 1872 οι κάτοικοι ίδρυσαν την πρώτη αλληλοδιδακτική σχολή, σε κτίριο της εκκλησίας, με δάσκαλο τον Αλέξανδρο Λουκά, απόφοιτο του Σχολαρχείου Λευκωσίας.²¹

Από το 1935 λειτουργούσε στο Τρίκωμο ιδιωτική αγγλική σχολή, που εξελίχθηκε σε εξατάξιο γυμνάσιο για όλη την περιοχή.²² Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μεταφέρθηκε στο Τρίκωμο και το Γυμνάσιο Αμμοχώστου, όπου φοίτησε ο ήρωας της ΕΟΚΑ Κυριάκος Μάτσης.²³ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τη σχολική χρονιά 1971–72 το γυμνάσιο του Τρικώμου είχε 415 μαθητές.²⁴ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 253 μαθητές και 8 δασκάλους.

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός του Τρικώμου μεγάλωνε σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Τρίκωμο είχε 869 κατοίκους το 1881, 1.081 το 1891, 1.262 το 1901, 1.501 το 1911 και 1.699 το 1921.²⁵ Το 1931 είχε 1.804 κατοίκους, 1.801 χριστιανούς και 3 μουσουλμάνους, και το 1946 2.090, από τους οποίους 2.081 ήταν ορθόδοξοι, 6 μουσουλμάνοι και 3 άλλοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 2.195 κατοίκους, 2.188 Έλληνες και 7 Τούρκους, και το 1973 2.325 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 1.234 κάτοικοι στις δύο ενορίες του χωριού, του Αγίου Γεωργίου και της Παναγίας, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι.

Στο Τρίκωμο γεννήθηκε στις 23 Μαΐου 1898 ο Αρχηγός της ΕΟΚΑ Γεώργιος Γρίβας Διγενής.²⁶ Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 406 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Από το Τρίκωμο κατάγονταν και οι αγωνιστές της ΕΟΚΑ Γιαννής Στυλλή και Νίκος Καραντώνης.²⁷

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Τρίκωμο καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Οι περισσότεροι κάτοικοι έγιναν πρόσφυγες. Όσοι έμειναν στο χωριό κρατήθηκαν σε περιορισμό: στη δεύτερη προσφυγή της, το 1975, η Κυπριακή Δημοκρατία ανέφερε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων περίπου 120 Έλληνες σε περιορισμό στο Τρίκωμο.²⁸ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 έμεναν ακόμη στο χωριό 92 Έλληνες και αργότερα 23, ώσπου αναγκάστηκαν όλοι να φύγουν.²⁹ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δώδεκα κάτοικοι του Τρικώμου, όλοι στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι· κανείς δεν χάθηκε στο ίδιο το χωριό, αλλά στην Κερύνεια, στην Άσπρη Μούττη, στο Συγχαρί, στην περιοχή Κυθρέας - Λευκονοίκου - Χαλεύκας, στο Δίκωμο, στη Μια Μηλιά και στην Πέλλα-Πάις. Τα λείψανα 7 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ 5 εξακολουθούν να αγνοούνται. Τρεις στρατιώτες από το Τρίκωμο σκοτώθηκαν αλλού, στην περιοχή Αμμοχώστου και στο Συγχαρί. Στο ίδιο το Τρίκωμο καταγράφονται 12 νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι. Ανάμεσά τους είναι μια εγκλωβισμένη γυναίκα που κακοποιήθηκε από τα κατοχικά στρατεύματα και πέθανε αργότερα στη Λάρνακα, και ένας κάτοικος που πέθανε χρόνια αργότερα από τα τραύματά του.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Παναγίας Θεοτόκου σε μουσείο εικόνων και την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε κέντρο λαϊκών χορών· από τον Άγιο Γεώργιο έχουν αφαιρεθεί όλοι οι σταυροί.³⁰ Τα παρεκκλήσια του Αγίου Θωμά και του Αγίου Δημητρίου κατεδαφίστηκαν. Στο ελληνορθόδοξο κοιμητήριο όλοι οι σταυροί και τα μεγαλύτερα μνήματα έχουν υποστεί ζημιές, και πολλοί σταυροί είναι σκορπισμένοι.³¹