Το Τραχώνι, γνωστό και ως Τραχώνι Κυθρέας, είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 12 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 110 μέτρων, στην πεδιάδα της Μεσαορίας, λίγο νότια της Κυθρέας και βόρεια του δρόμου Λευκωσίας–Αμμοχώστου.1 Τα κτήματά του τα πότιζε από παλιά το νερό του Κεφαλόβρυσου της Κυθρέας. Στην απογραφή του 1960 είχε 578 κατοίκους, όλους Έλληνες.
Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος γράφει το όνομα «Trachoni». Στους παλιούς χάρτες το χωριό σημειώνεται «Tracani», όπως παρατηρεί ο Βρετανός αρχιτέκτονας των αρχών του 20ού αιώνα George Jeffery,2 και στον βρετανικό χάρτη του Kitchener, στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, «Trakhoni».3 Ο προσδιορισμός «Κυθρέας» το ξεχωρίζει από το ομώνυμο χωριό της Λεμεσού.
Η πρώτη γνωστή γραπτή αναφορά στο Τραχώνι συνδέεται με το νερό του. Ο Βουστρώνιος περιγράφει τις δύο πηγές του Κεφαλόβρυσου της Κυθρέας, που μαζί πότιζαν δώδεκα χωριά χειμώνα και καλοκαίρι και γύριζαν περισσότερους από πενήντα μύλους. Το νερό, γράφει, κατέβαινε από την Κυθρέα και τη Χρυσίδα στο Τραχώνι, και από εκεί στο Νέο Χωριό, στη Βώνη, στο Παλαίκυθρο, στο Έξω Μετόχι και στα άλλα χωριά της Μεσαορίας.4
Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Τραχώνι καταγράφεται ως μεικτό χωριό, χριστιανών και μουσουλμάνων, με 25 νοικοκυριά με περιουσία. Τα κτήματά τους ήταν κυρίως χωράφια, λίγα περιβόλια και αλώνια, και είχαν 157 ελιές. Έξι εγγραφές αφορούν μερίδια στο τρεχούμενο νερό, που μαζί με μια βρύση αποτιμήθηκαν περίπου στο ένα τρίτο της αξίας όλης της περιουσίας του χωριού. Είχαν ακόμη γύρω στα 100 πρόβατα και κατσίκες, τρία ζευγάρια βόδια και πέντε καμήλες.5
Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στην Παναγία Θεοτόκο και χρονολογείται στα τέλη του 16ου αιώνα. Βρίσκεται στο νότιο μέρος του παλιού οικισμού, και γύρω της απλωνόταν το κοιμητήριο. Ο Jeffery την περιγράφει ως μικρό σταυροειδή ναό με τρούλο, και σημειώνει ότι η εικόνα της Παναγίας έφερε τη χρονολογία 1680. Είναι Αρχαίο Μνημείο.6
Το παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου, του 16ου αιώνα, σώζεται σε ερείπια. Κατά τον Jeffery ήταν μικρή μονόκλιτη λατινική εκκλησία με ημικυκλική αψίδα, από εκείνες που χτίζονταν στα κτήματα των φεουδαρχών για τους Λατίνους υπηρέτες και τον επιστάτη τους· κάποτε είχε χρησιμοποιηθεί ως τζαμί, και στην εποχή του ήταν εγκαταλειμμένη και χρησίμευε ως στάβλος. Στον Κατάλογο Αρχαίων Μνημείων είναι γραμμένο, εκτός από την Παναγία, και ένα τέμενος του χωριού.7
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, ελιές και λίγα εσπεριδοειδή, και το 1973 το χωριό είχε γύρω στα 200 πρόβατα, 165 κατσίκες, 78 αγελάδες και σχεδόν 2.000 πουλερικά. Το χωριό βρισκόταν δίπλα στον νέο δρόμο Λευκωσίας–Αμμοχώστου, που το συνέδεε με τις δύο πόλεις.8 Το 1959 ιδρύθηκαν η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Τραχωνίου και το Συνεργατικό Παντοπωλείο Τραχωνίου.
Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του Τραχωνίου είχε 88 μαθητές και τρεις δασκάλους. Από το 1969 τα παιδιά του χωριού συνέχιζαν στο νέο Γυμνάσιο Κυθρέας, μαζί με παιδιά από τη Βώνη, το Νέο Χωριό, το Παλαίκυθρο και το Έξω Μετόχι.9
Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και στις αρχές της Αγγλοκρατίας ζούσαν στο Τραχώνι και μουσουλμάνοι· από τη δεκαετία του 1920 καταγράφονταν μόνο χριστιανοί.10 Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 199 κατοίκους το 1881, 204 το 1891, 172 το 1901, 220 το 1911 και 263 το 1921.11 Το 1931 το χωριό είχε 296 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 429, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 578 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 654 Έλληνες.
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 258 κάτοικοι του Τραχωνίου. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 13 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Τραχώνι καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Στην Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του 1976 μια κάτοικος του χωριού κατέθεσε ότι η οικογένειά της και άλλοι κάτοικοι έφυγαν πριν φτάσουν τα τουρκικά στρατεύματα, και ότι ο πατέρας της κρατήθηκε σε περιορισμό στη Βώνη, φρουρούμενος από Τούρκους στρατιώτες. Κατά τις πληροφορίες του Ερυθρού Σταυρού που καταγράφει η ίδια έκθεση, ανάμεσα στις 17 και στις 24 Αυγούστου 1974 κάτοικοι του Τραχωνίου εκδιώχθηκαν και μεταφέρθηκαν με οχήματα στη γραμμή κατάπαυσης του πυρός.12 Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.
Είκοσι δύο κάτοικοι του Τραχωνίου, 18 άμαχοι και 4 στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι· οι 13 χάθηκαν μέσα στο χωριό και στη γη του και οι 9 αλλού (Αγκαστίνα, Βώνη, Κορνόκηπος, Παχύαμμος, Μια Μηλιά, Τζιάος, Μόρα). Τα λείψανα των 16 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι υπόλοιποι 6 αγνοούνται ακόμη. Ένας άμαχος κάτοικος σκοτώθηκε στη Λευκωσία. Μέσα στη γη του χωριού σκοτώθηκαν 10 άνθρωποι, 9 άμαχοι και ένας στρατιώτης.
Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Παναγίας σε τζαμί, που λειτούργησε για χρόνια· ο κατάλογος του 2009 την καταγράφει λεηλατημένη και βεβηλωμένη. Κατά το Cyprus Religious Heritage, η εκκλησία επισκευάστηκε το 2013. Από το κοιμητήριο γύρω της έχουν μείνει μόνο λίγα μεγάλα μνήματα ή οι βάσεις τους.13
Cyprus Religious Heritage, «Trachoni (Lefkosias)».↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 272.↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Trachoni (Lefkosias)».↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), σ. 29.↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Trachoni (Lefkosias)».↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 272.↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 272.↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Τραχώνι Λευκωσίας».↩︎
Δήμος Κυθρέας (kythrea.com), «Εκπαίδευση».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Trachoni (Lefkosias)».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Τραχώνι Λευκωσίας».↩︎
Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Κύπρος κατά Τουρκίας (προσφυγές 6780/74 και 6950/75), Έκθεση της Επιτροπής (1976), § 113, 124, 257.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Trachoni (Lefkosias)».↩︎
Στο Τραχώνι υπήρχαν μία εκκλησία, ένα εξωκκλήσι και ένα κοιμητήριο. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, ένας ναός βεβηλώθηκε ή λεηλατήθηκε και ένας μετατράπηκε παράνομα σε τζαμί. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στα τέλη του 16ου αιώνα και είναι Αρχαίο Μνημείο. Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Λεηλατήθηκε, βεβηλώθηκε, χρησιμοποιήθηκε ως Τζαμί για χρόνια. Έχει πλέον αναστηλωθεί».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 16ο αιώνα. Η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Ερείπια».
Στο Τραχώνι, στο ενωτικό δημοψήφισμα που οργάνωσε η Εθναρχία τον Ιανουάριο του 1950, υπέγραψαν υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα 258 κάτοικοι.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 13 Έλληνες με καταγωγή από το Τραχώνι που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
13 / 13 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκαν ή αγνοούνται 30 άνθρωποι με καταγωγή από το Τραχώνι, τέσσερις στρατιώτες και 26 άμαχοι. Από τους 22 αγνοούμενους, 16 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ έξι εξακολουθούν να αγνοούνται. Στο Τραχώνι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά 37 άνθρωποι, 15 στρατιώτες και 22 άμαχοι· ένας από τους στρατιώτες ήταν από την Ελλάδα. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από το Τραχώνι, και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Στο μητρώο συνεργατικών εταιρειών ήταν εγγεγραμμένες οι ακόλουθες 2 συνεργατικές εταιρείες της κοινότητας:
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την κοινότητα αυτή ήταν και είναι ο 2532.
