Ο Τράχωνας είναι μεγάλο, κυρίως ελληνικό προάστιο της Λευκωσίας, στο κατεχόμενο τμήμα της επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 3 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 130 μέτρων, λίγο νότια του ποταμού Πεδιαίου, που περνά από τη γη του.¹ Από το 1968 ήταν μέρος του Δήμου Λευκωσίας.² Στην απογραφή του 1960 είχε 3.580 κατοίκους, από τους οποίους 2.316 ήταν Έλληνες και 921 Τούρκοι.

Όνομα

Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς γράφει το όνομα «Τράχονας», και ο Γεώργιος Βουστρώνιος, Κύπριος χρονογράφος του τέλους του 15ου αιώνα, μιλά για τον «κάμπον τοῦ Τραχόνου». Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος το γράφει «Trachona».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γνωστή γραπτή αναφορά στον Τράχωνα είναι του Μαχαιρά, στα γεγονότα του 1373. Ήταν τότε χωριό έξω από τα τείχη, στα βόρεια της Λευκωσίας.⁴ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο οικισμός αναπτύχθηκε αρχικά γύρω από την εκκλησία της Παναγίας και από εκεί απλώθηκε σταδιακά.⁵

Φραγκοκρατία

Τον Δεκέμβριο του 1373, όταν οι Γενουάτες, που είχαν καταλάβει την Αμμόχωστο, βρίσκονταν και μέσα στη Λευκωσία και λεηλατούσαν σπίτια, ξεσηκώθηκαν εναντίον τους, κατά τον Μαχαιρά, χωρικοί από τον Τράχωνα και από τη Βώνη. Τους κυνήγησαν μέσα στην πόλη, και ακολούθησε μεγάλη μάχη ανάμεσα στη γέφυρα της Πυλληρής και τη γέφυρα των Αγίων Αποστόλων:

Καὶ ἄλλοι λᾶς ἐσηκώθησαν ἀπὸ τὸν Τράχοναν καὶ ἀπὸ τὸ Σημηντῆριν καὶ οἱ Βονιάτες καὶ ἐκαταδίωξάν τους καὶ ἀρχέψαν νὰ κουρσεύσου ὡς τὸ γειοφύριν τῆς Πυλληρῆς…

Δηλαδή: «Και άλλοι άνθρωποι ξεσηκώθηκαν από τον Τράχωνα και από το Σημηντήρι, και οι Βωνιάτες, και τους καταδίωξαν και άρχισαν να λεηλατούν ως τη γέφυρα της Πυλληρής…».⁶

Ο Μαχαιράς αναφέρει ακόμη ένα άνοιγμα στο τείχος της Λευκωσίας, με ξύλινο αυλάκι (χολέτρα) για το νερό, προς τη μεριά του Τράχωνα. Στον ίδιο πόλεμο, από εκεί έβγαινε κρυφά από την πόλη ένας νεαρός χωρικός, ο Δημήτρης, που μετέφερε μηνύματα στην Κερύνεια, και από εκεί μπήκαν αργότερα στη Λευκωσία πεζοί αντίπαλοι των Γενουατών.⁷

Τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε τον Τράχωνα ως φέουδο, μαζί με δύο ακόμη χωριά, στον Pero Zerbas, που ο Φλώριος Βουστρώνιος τον ονομάζει «signor de Suna».⁸ Λίγο μετά τον θάνατο του Ιακώβου, στις ταραχές του 1473, οι άρχοντες της Λευκωσίας με τους ιππείς και τους πεζούς τους συγκεντρώθηκαν, κατά τον Γεώργιο Βουστρώνιο, στον κάμπο του Τράχωνα, και από εκεί οργάνωσαν τη νυχτερινή φρούρηση.⁹

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, και που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Τράχωνας ανήκε στη διοικητική περιφέρεια της Κυθρέας και είχε 22 νοικοκυριά με περιουσία, χριστιανικά και μουσουλμανικά. Τα κτήματα ήταν κυρίως χωράφια, ανάμεσά τους ένα βαμβακοχώραφο, με 202 ελιές, και τα ζώα πάνω από 1.100 πρόβατα και κατσίκες και 13 βόδια.¹⁰

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του Τράχωνα, στη βόρεια άκρη του παλιού κέντρου του οικισμού, είναι αφιερωμένη στην Παναγία. Χτίστηκε στη θέση μιας παλαιότερης, μεσαιωνικής εκκλησίας, αφιερωμένης επίσης στην Παναγία.¹¹ Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 τη χρονολογεί στον 19ο αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η εικόνα της Παναγίας του Τράχωνα θεωρούνταν θαυματουργή.¹²

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 στη γη του Τράχωνα καλλιεργούνταν σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, λίγα εσπεριδοειδή και ελάχιστα λαχανικά, ενώ στο βόρειο μέρος της υπήρχαν αρκετές άγονες εκτάσεις. Οι περισσότεροι εργαζόμενοι κάτοικοι δούλευαν όμως στην πόλη της Λευκωσίας.¹³ Το 1945 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Τράχωνα.

Πληθυσμός

Ο Τράχωνας ήταν μικρό χωριό ως τα μέσα του 20ού αιώνα και μεγάλωσε απότομα με την επέκταση της Λευκωσίας. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, είχε 179 κατοίκους το 1881, 172 το 1891, 228 το 1901, 256 το 1911 και 303 το 1921.¹⁴ Το 1931 είχε 402 κατοίκους, 398 χριστιανούς και 4 μουσουλμάνους, και το 1946 706, από τους οποίους 655 ήταν ορθόδοξοι, 35 μουσουλμάνοι και 16 άλλοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Ως το 1960 ο πληθυσμός πενταπλασιάστηκε: η απογραφή εκείνης της χρονιάς κατέγραψε 3.580 κατοίκους, 2.316 Έλληνες, 921 Τούρκους, 239 Αρμένιους, 86 Άγγλους, 7 Μαρωνίτες και 11 άλλους. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, με την τουρκική ανταρσία του 1963–64 μέρος των Ελλήνων κατοίκων του Τράχωνα εκδιώχθηκε.¹⁵ Το 1973 ο Τράχωνας είχε 1.891 Έλληνες.

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η μεγάλη ανάπτυξη οφειλόταν στην αστικοποίηση και στην εγκατάσταση κατοίκων της υπαίθρου στο προάστιο. Πριν από το 1974 τα σπίτια του έφταναν στα δυτικά ως τη λεωφόρο Αγίου Ιλαρίωνος, στα βόρεια ως τον Πεδιαίο και στα νότια ως τις οδούς Ευαγόρα Παλληκαρίδη και Μιχαλάκη Καραολή, που τον χώριζαν από την πόλη.¹⁶

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 967 κάτοικοι του Τράχωνα, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 8 Έλληνες κατοίκους του Τράχωνα που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Τράχωνας καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Έντεκα κάτοικοι του Τράχωνα, εννέα στρατιώτες και δύο άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα των επτά έχουν ταυτοποιηθεί· οι άλλοι τέσσερις αγνοούνται ακόμη. Έξι χάθηκαν στον ίδιο τον Τράχωνα· οι υπόλοιποι πέντε στην περιοχή της Κάτω Δερύνειας, στον παλιό δρόμο Λευκωσίας–Αμμοχώστου, στη Βώνη, στη Νεάπολη Λευκωσίας και στην περιοχή του Κουτσοβέντη. Ένας ακόμη κάτοικος, άμαχος, σκοτώθηκε στην περιοχή της Μιας Μηλιάς. Στη γη του Τράχωνα καταγράφονται πέντε νεκροί του 1974, τρεις στρατιώτες και δύο άμαχοι, που σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν θανάσιμα στο προάστιο και στην περιοχή του· ένας από αυτούς πέθανε από τα τραύματά του στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Παναγίας σε πολιτιστικό κέντρο· οι σταυροί και όλος ο εξοπλισμός του ναού αφαιρέθηκαν. Το ελληνικό κοιμητήριο, βόρεια της εκκλησίας, ισοπεδώθηκε εντελώς σε οδικά έργα. Οι πρόσφυγες του Τράχωνα έχτισαν στον Στρόβολο, στις ελεύθερες περιοχές, ένα αντίγραφο της εκκλησίας τους, την Παναγία του Τράχωνα.¹⁷