Η Θέρμεια (και Θέρμια) είναι μικρή ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 1 χιλιόμετρο νοτιοανατολικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 30 μέτρων, σε πεδινή γη που τη διασχίζουν ρυάκια από τον Πενταδάκτυλο προς τη θάλασσα. Στο χωριό βρίσκεται το σπίτι του ποιητή Δημήτρη Λιπέρτη, κηρυγμένο αρχαίο μνημείο. Στην απογραφή του 1960 είχε 144 κατοίκους, από τους οποίους 140 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν έχει μελετηθεί από γλωσσολόγο. Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει «Θέρμεια», ενώ στις περισσότερες πηγές, και στην απογραφή του 1960, το χωριό λέγεται «Θέρμια».¹ Στις αγγλικές πηγές των πρώτων χρόνων της Αγγλοκρατίας γράφεται «Thermia». Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι κάτοικοι της περιοχής την έλεγαν και «Πάνω Κερύνεια».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά την παράδοση που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Θέρμεια ήταν παλαιότερα συνοικία της ίδιας της Κερύνειας και όχι χωριό. Πιστεύεται ότι την ίδρυσαν κάτοικοι της πόλης που μετακινήθηκαν προς το εσωτερικό στην ελληνική μεσαιωνική περίοδο των αραβικών επιδρομών, για να προφυλαχτούν από τις επιδρομές που έπλητταν κυρίως τα παράλια. Από αυτή την καταγωγή εξηγείται και το όνομα «Πάνω Κερύνεια».³

Η παλαιότερη γραπτή μαρτυρία για τη Θέρμεια που εντοπίστηκε είναι η οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, όπου καταγράφεται ως τσιφλίκι, δηλαδή μεγάλο αγρόκτημα.

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το τσιφλίκι της Θέρμειας είχε δύο χριστιανικά νοικοκυριά με περιουσία. Ως ιδιοκτήτρια καταγράφεται επίσης η εκκλησία του Αρχαγγέλου. Στη γη του υπήρχαν ένα μεγάλο σιτοχώραφο, ένα βαμβακοχώραφο, αλώνι και τρεχούμενο νερό, και 710 δέντρα, ελιές και χαρουπιές. Το τσιφλίκι είχε ένα ελαιοτριβείο και έναν μύλο για χαρούπια, ένα ζευγάρι βόδια και ένα μουλάρι.⁴

Αγγλοκρατία

Στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας ο χάρτης της Κύπρου που σχεδίασε ο Βρετανός αξιωματικός Horatio Herbert Kitchener σημειώνει τη Θέρμεια ακόμη ως τσιφλίκι («Thermia Chiftlik»).⁵ Ως τσιφλίκι την περιγράφει και ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα.⁶

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, της Παναγίας, γνωστή και ως Παναγία Θερμειώτισσα, βρίσκεται στη βορειοανατολική άκρη του παλιού πυρήνα του χωριού, μέσα στο κοιμητήριο. Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 τη χρονολογεί στον 15ο και στον 17ο αιώνα, και είναι Αρχαίο Μνημείο. Ο Jeffery τη χαρακτηρίζει μικρή παλιά εκκλησία λαϊκής τεχνοτροπίας και σημειώνει ότι, κατά την παράδοση, στο κοιμητήριό της ήταν θαμμένοι Άγγλοι ναύτες.⁷

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως εσπεριδοειδή, λεμόνια, πορτοκάλια και μανταρίνια, και σιτηρά, και λίγες ελιές, ενώ η κτηνοτροφία περιοριζόταν στα πουλερικά. Ήταν από τα μικρότερα σε έκταση χωριά της επαρχίας.⁸

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός της Θέρμειας έμεινε μικρός, αλλά μεγάλωνε σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 63 κατοίκους το 1891, 71 το 1901, 94 το 1911 και 94 το 1921.⁹ Το 1931 το χωριό είχε 93 κατοίκους, 92 χριστιανούς και έναν μουσουλμάνο, και το 1946 134, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 144 κατοίκους, 140 Έλληνες και 4 Άγγλους, και το 1973 147 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 5 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Θέρμεια καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Η Κυπριακή Κυβέρνηση ανέφερε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ότι στις 2 Αυγούστου 1974 περίπου 600 κάτοικοι της Θέρμειας και των γειτονικών χωριών Κάρμι, Τριμίνθι, Καζαφάνι και Άγιος Γεώργιος μεταφέρθηκαν από τις τουρκικές δυνάμεις στη γραμμή αντιπαράταξης και εκδιώχθηκαν.¹⁰ Όσοι έμειναν στο χωριό εγκλωβίστηκαν· κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι τελευταίοι εκδιώχθηκαν τον Μάρτιο του 1976.¹¹ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στη Θέρμεια καταγράφονται έξι νεκροί του 1974: ένας στρατιώτης, που σκοτώθηκε στην περιοχή του χωριού, και πέντε άμαχοι, κάτοικοι του χωριού, που σκοτώθηκαν ή πέθαναν μέσα σε αυτό, ορισμένοι ως εγκλωβισμένοι.

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία της Παναγίας βεβηλωμένη και λεηλατημένη. Αργότερα ανακαινίστηκε, χωρίς την καμπάνα και τον σταυρό του καμπαναριού, και σήμερα χρησιμοποιείται παράνομα ως χώρος πολιτιστικών εκδηλώσεων. Στο κοιμητήριο γύρω της ορισμένοι από τους παλιούς σταυρούς στήθηκαν ξανά, αλλά όχι στις αρχικές τους θέσεις.¹²