Το Συριανοχώρι είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 6 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 10 μέτρων, στην πεδιάδα της Μόρφου, κοντά στην ακτή του κόλπου της Μόρφου.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 630 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, σε παλιούς χάρτες το χωριό σημειώνεται ως «Sirianocari» και «Sirianicori».² Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει στη γη του χωριού, κοντά στην ακτή, και τη θέση Συριάνος, και παρόμοια τοπωνύμια σε άλλα μέρη της επαρχίας, όπως τη γειτονιά Συριανιά και τη θέση Συριάνος στην Κυθρέα και τη θέση Συριανοί στην Αλάμπρα και στους Καπέδες.³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κοντά στο χωριό, στη γη της Μόρφου, βρισκόταν το Πνάσι, ένα μικρό μοναστήρι. Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος γράφει ότι ο χείμαρρος που ονομάζει Ourios, πιθανότατα ο Σερράχης, κατέληγε στο χωριό Μόρφου και στο χωριό «Mnassi». Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το «Mnassi» είναι το Μνάσι ή Πνάσι, και το τοπωνύμιο ήταν επομένως γνωστό ήδη στα χρόνια της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας.⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1963, στη θέση Σαντένι, περίπου ένα χιλιόμετρο ανατολικά του χωριού, βρέθηκε ένας προελληνικός τάφος, φτωχός σε ευρήματα, που ερευνήθηκε για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων. Περιείχε δύο κανάτες, μία λευκής γραπτής και μία μαύρης επιχρισμένης κεραμικής, και τον σκελετό του νεκρού στη θέση του. Ο Κύπριος αρχαιολόγος Βάσος Καραγιώργης, που δημοσίευσε το εύρημα, σημείωσε ότι δείχνει την ύπαρξη ενός νεκροταφείου, άγνωστου ως τότε.⁵

Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που περιηγήθηκε την Κύπρο τον 19ο αιώνα, γράφει ότι στο χωριό σώζονταν μερικοί μικροί κίονες από γρανίτη.⁶

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στη γη του χωριού, κοντά στις εκβολές του ποταμού, το Gazetteer καταγράφει το τοπωνύμιο Ζαχαρόμυλος, δηλαδή μύλος για την κατεργασία του ζαχαροκάλαμου.⁷ Το ζαχαροκάλαμο καλλιεργούνταν στην πεδιάδα της Μόρφου στα χρόνια της Φραγκοκρατίας: το 1468 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ πούλησε στον Βενετό Andrea Cornaro, για να εξοφλήσει δάνειά του, τη ζάχαρη μιας σοδειάς του χωριού Μόρφου, όπως δείχνει ένα έγγραφο που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie.⁸

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Συριανοχώρι είναι χριστιανικό χωριό, με 33 νοικοκυριά με περιουσία. Η περιουσία τους ήταν κυρίως χωράφια· είχαν μόλις δέκα δέντρα, κυρίως ελιές και μία μουριά, 220 πρόβατα και κατσίκες και 25 βόδια.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Νικόλαο. Είναι μονόκλιτη, με καμπαναριό στη βορειοανατολική γωνία· κατά την Cyprus Religious Heritage χτίστηκε πιθανότατα τον Μεσαίωνα και επεκτάθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, την είδε το 1918 ανακαινισμένη. Το κοιμητήριο του χωριού βρίσκεται περίπου 800 μέτρα νοτιοδυτικά της εκκλησίας, έξω από το χωριό.¹⁰

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 η κύρια καλλιέργεια του χωριού ήταν τα εσπεριδοειδή, κυρίως πορτοκαλιές και γκρέιπφρουτ, σε 212 εκτάρια το 1966. Τα περιβόλια ποτίζονταν από γεωτρήσεις στο υπόγειο υδροφόρο στρώμα της Μόρφου, το μεγαλύτερο της Κύπρου· η υπεράντληση έφερε θαλασσινό νερό στο στρώμα, και μερικές γεωτρήσεις εγκαταλείφθηκαν. Το 1973 οι κάτοικοι έτρεφαν πάνω από 500 πρόβατα και 500 κατσίκες, βόδια, αγελάδες και πουλερικά. Η ίδια εγκυκλοπαίδεια αναφέρει αλιευτικό καταφύγιο και πειραματικό σταθμό ιχθυοκαλλιέργειας κοντά στις εκβολές του ποταμού, και τεχνητές λίμνες της Αγγλοκρατίας όπου εκτρέφονταν κέφαλοι.¹¹

Στους βάλτους νότια του χωριού φύτρωνε άφθονο το καζάβιν, ένα φυτό σαν μικρό καλάμι. Με αυτό οι κάτοικοι έφτιαχναν παλιότερα καλύβες στα περιβόλια τους και ένα είδος σχοινιού, τον τόνο, με το οποίο έπλεκαν καρέκλες και ψάθες, κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια.¹² Τοπωνύμια όπως Ψαρόλιμνη, Καλαμίδια, Λειβάδια και Στόμα του Ποταμού, που καταγράφει το Gazetteer στη γη του χωριού, θυμίζουν αυτό το τοπίο.¹³ Το 1952 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Συριανοχωρίου και το 1967 το Συνεργατικό Παντοπωλείο του χωριού.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 286 κατοίκους το 1881, 290 το 1891, 285 το 1901, 316 το 1911 και 340 το 1921.¹⁴ Το 1931 το Συριανοχώρι είχε 370 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 410, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 630 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 775 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 92 μαθητές και τρεις δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 263 κάτοικοι του Συριανοχωρίου, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 6 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974, καθώς προχωρούσε ο τουρκικός στρατός, οι κάτοικοι του Συριανοχωρίου αναγκάστηκαν να φύγουν.¹⁵ Το χωριό καταλήφθηκε και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Κάποιοι κάτοικοι έμειναν στο χωριό· κατά μαρτυρία προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στις αρχές του 1975 άνθρωποι από το Συριανοχώρι και από άλλα γειτονικά χωριά μεταφέρθηκαν στο κέντρο κράτησης που είχε στηθεί σε σχολείο της Μόρφου, όπου κρατούνταν σε περιορισμό.¹⁶ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Επτά κάτοικοι του Συριανοχωρίου καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι, έξι στρατιώτες και ένας άμαχος. Κανείς δεν χάθηκε στο ίδιο το χωριό· τέσσερις χάθηκαν στην περιοχή της Λαπήθου και του Καραβά, ένας στην περιοχή των Καζιβερών, ένας στην Κερύνεια και ένας στον δρόμο Κερύνειας–Πανάγρων. Τα λείψανα δύο από αυτούς εντοπίστηκαν και ταυτοποιήθηκαν· οι άλλοι πέντε εξακολουθούν να αγνοούνται. Ένας ακόμη κάτοικος, άμαχος, σκοτώθηκε στην περιοχή της Γαληνής.

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία του Αγίου Νικολάου με σοβαρές ζημιές και σε κίνδυνο κατάρρευσης. Στην επίσκεψη της Cyprus Religious Heritage το 2021 η εκκλησία ήταν σε καλή κατάσταση, ενώ στο κοιμητήριο ο περίβολος είχε καταρρεύσει σε σημεία και οι σταυροί των τάφων ήταν σκόρπιοι, οι περισσότεροι αποσπασμένοι από τις βάσεις τους.¹⁷