Οι Στύλλοι είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκονται 11 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 10 μέτρων, στον κάμπο της ανατολικής Μεσαορίας, ανάμεσα στους ποταμούς Πεδιαίο και Γιαλιά, λίγα χιλιόμετρα δυτικά της αρχαίας Σαλαμίνας.¹ Στην απογραφή του 1960 είχαν 538 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Στο επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) το χωριό γράφεται «Στύλλοι, οι».² Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς το αναφέρει ήδη με το ίδιο όνομα, και στη χαρτογράφηση της Κύπρου από τον Βρετανό αξιωματικό Herbert Kitchener, στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, γράφεται «Stylos».³

Αρχαιολογικοί χώροι

Περίπου ενάμισι χιλιόμετρο ανατολικά του χωριού, στον δρόμο προς την Έγκωμη, βρίσκεται ένα αρχαίο νεκροταφείο. Το 1928 ο Βρετανός Rupert Gunnis ανέσκαψε ένα μέρος του για λογαριασμό του Κυπριακού Μουσείου, χωρίς να δημοσιεύσει τα αποτελέσματα. Το φθινόπωρο του 1930 η Σουηδική Αποστολή στην Κύπρο, με επικεφαλής τον Σουηδό αρχαιολόγο Erik Sjöqvist, ανέσκαψε εκεί 17 λαξευτούς θαλαμωτούς τάφους με δρόμο, δηλαδή με διάδρομο εισόδου. Οι τάφοι είχαν χρησιμοποιηθεί ξανά, και περιείχαν ταφές, κεραμική πολλών ειδών, πήλινα σφοντύλια και ένα χάλκινο δαχτυλίδι. Κατά τον Σουηδό αρχαιολόγο Einar Gjerstad, το νεκροταφείο άρχισε να χρησιμοποιείται στο τέλος της γεωμετρικής και στις αρχές της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου, και αργότερα οι τάφοι ξαναχρησιμοποιήθηκαν και ανοίχτηκαν και νέοι. Τα ευρήματα βρίσκονται σήμερα στο Μουσείο Μεσογειακών Αρχαιοτήτων της Στοκχόλμης.⁴

Αρχαιότητα

Ο τόπος βρισκόταν λίγα χιλιόμετρα από την αρχαία Σαλαμίνα και ανήκε στο αρχαίο ελληνικό βασίλειό της. Το νεκροταφείο ανατολικά του χωριού δείχνει ότι εκεί ζούσε κοινότητα ήδη στη γεωμετρική και στην αρχαϊκή αρχαία ελληνική περίοδο.

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Τον Αύγουστο του 1425, όταν οι Μαμελούκοι της Αιγύπτου έκαναν επιδρομή στην Κύπρο, ο βασιλιάς Ιανός έστειλε εναντίον τους τον αδελφό του, τον πρίγκιπα της Γαλιλαίας. Κατά τον Μαχαιρά, στους Στύλλους οι άνδρες του πρίγκιπα βρήκαν πάνω σε έναν λόφο είκοσι Σαρακηνούς, οκτώ καβαλάρηδες και δώδεκα πεζούς· σκότωσαν έξι από τους πεζούς και έπιασαν έναν ζωντανό, ενώ οι άλλοι ξέφυγαν.⁵

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, οι Στύλλοι είναι μικτό χωριό, με 41 νοικοκυριά με περιουσία και μια εκκλησία. Τα περισσότερα χωράφια τους ήταν βαμβακοχώραφα και σιτοχώραφα, και είχαν ακόμη ένα αμπέλι, χωράφια με ριζάρι, το φυτό της κόκκινης βαφής, ένα περιβόλι με μουριές και πηγάδι, αλώνια και μεγάλες άγονες εκτάσεις. Δέντρα δεν καταγράφονται. Είχαν πάνω από 1.100 πρόβατα, 40 βόδια για το όργωμα, αγελάδες, άλογα και 56 κυψέλες. Στη γη του χωριού υπήρχε και ένα τσιφλίκι, που ανήκε σε συγγενή ενός ξένου προξένου.⁶

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον προφήτη Ηλία, βρίσκεται στη νοτιοδυτική άκρη του παλιού οικισμού και χρονολογείται στον 20ό αιώνα.⁷ Στο χωριό υπάρχει ακόμη το παρεκκλήσι του Αγίου Ευσταθίου.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά χωρίς πότισμα και έτρεφαν πολλά πρόβατα. Κοντά στο χωριό περνούσε η γραμμή του κυπριακού σιδηροδρόμου Αμμοχώστου–Λευκωσίας, με σταθμό στους Στύλλους.⁸ Κατά την κρατική έκδοση του 2019 για τους εκτοπισμένους δήμους και κοινότητες, καλλιεργούσαν κυρίως σιτάρι, κριθάρι και βαμβάκι, και τα σπίτια τους ήταν χτισμένα με πλιθάρι, με τον παραδοσιακό «ηλιακό» με τις καμάρες.⁹ Το 1946 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Στύλλων και το 1956 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Στύλλων.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο των Στύλλων είχε 84 μαθητές και τρεις δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι Στύλλοι είχαν 216 κατοίκους το 1881, 311 το 1891, 383 το 1901, 399 το 1911 και 486 το 1921.¹⁰ Το 1931 είχαν 521 κατοίκους, 479 χριστιανούς και 42 μουσουλμάνους, και το 1946 613, από τους οποίους 589 ήταν ορθόδοξοι και 24 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχαν 538 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 572 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 330 κάτοικοι των Στύλλων, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 10 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Από τους Στύλλους κατάγονταν οι αγωνιστές της ΕΟΚΑ Παναγιώτης Χρυσοστόμου και Θεοδόσης Χατζηθεοδοσίου.¹¹

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 οι Στύλλοι καταλήφθηκαν από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός τους υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Επτά κάτοικοι των Στύλλων, τέσσερις άμαχοι και τρεις στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τρεις χάθηκαν στο ίδιο το χωριό και οι άλλοι τέσσερις αλλού, στην περιοχή της Άσπρης Μούττης και του Συγχαρίου, στην περιοχή του Δικώμου και της Αγύρτας, στον Τράχωνα και στην περιοχή του Γαϊδουρά. Τα λείψανα των τεσσάρων έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ τρεις εξακολουθούν να αγνοούνται.

Κατά το Cyprus Religious Heritage, και τα δύο κοιμητήρια του χωριού είναι ερειπωμένα· οι σταυροί των τάφων έχουν αποσπαστεί από τα βάθρα τους και σχεδόν όλοι έχουν μεταφερθεί σε ένα μικρό κτίσμα. Στην εκκλησία του Προφήτη Ηλία έγιναν το 2023 εργασίες αποκατάστασης, αλλά η μπογιά στο εσωτερικό ξεφλουδίζει ήδη.¹²