Το Σπαθαρικό είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 14 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 10 μέτρων, στη βορειοανατολική άκρη της Μεσαορίας, δίπλα στο Αρναδί. Η γη του έφτανε ανατολικά ως τη θάλασσα του κόλπου της Αμμοχώστου και περιλάμβανε μέρος του κρατικού δάσους Αμπέλια.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 471 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, γράφει ότι στον Μεσαίωνα το χωριό ήταν γνωστό ως «Spadarico».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Στη γη του χωριού το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) σημειώνει τις θέσεις Παραδείσι και Παραδεισιώτισσα.³ Κατά τον Jeffery, τα ερείπια γύρω από το παρεκκλήσι της Παραδεισιώτισσας ίσως δείχνουν τη θέση του μεσαιωνικού κτήματος του Παραδεισίου.⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Ο Βρετανός αρχαιολόγος David Hogarth, που πέρασε από το Σπαθαρικό το 1888, είδε εκεί πολλούς λαξευτούς στον βράχο τάφους της ρωμαϊκής περιόδου. Οι κάτοικοι του είπαν ότι μέσα σε αυτούς είχαν βρεθεί χρυσά κοσμήματα και γυαλικά.⁵

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Κατά τον Jeffery, στον Μεσαίωνα το Σπαθαρικό ήταν σημαντικός οικισμός Αρμενίων.⁶ Ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie γράφει ότι οι Αρμένιοι γεωργοί της Κύπρου είχαν εγκατασταθεί κυρίως στο πάνω μέρος της Μεσαορίας και στα βουνά της Κερύνειας, και ότι στη Βενετοκρατία το Σπαθαρικό, η Πλατανισσός και ο Κορνόκηπος ήταν ακόμη αρμενικά χωριά· στην εποχή του ήταν πια ελληνικά ή τουρκικά.⁷ Το 1888 ο Hogarth το περιγράφει ως χωριό που άλλοτε ήταν αρμενικό.⁸

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Σπαθαρικό είναι μικτό χωριό, με 16 νοικοκυριά με περιουσία και μια εκκλησία. Είχαν λίγα βαμβακοχώραφα, χωράφια με λουβιά και ριζάρι, το φυτό από το οποίο έβγαζαν κόκκινη βαφή, περιβόλια με μαγγάνια για το πότισμα και μεγάλες άγονες εκτάσεις. Από δέντρα καταγράφονται μόνο δώδεκα μουριές. Είχαν 520 πρόβατα, βόδια για το όργωμα, αγελάδες, δύο μουλάρια και κυψέλες.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον απόστολο Λουκά, βρίσκεται στο βόρειο μέρος του παλιού οικισμού και χρονολογείται στον 17ο–18ο αιώνα.¹⁰ Είναι Αρχαίο Μνημείο. Στο χωριό βρίσκεται και το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου, του 18ου αιώνα.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά και λίγα λαχανικά, και μεγάλο μέρος τους δούλευε στην Αμμόχωστο.¹¹ Κατά την κρατική έκδοση του 2019 για τους εκτοπισμένους δήμους και κοινότητες, στο κέντρο του χωριού υπήρχε ανεμόμυλος που έβγαζε νερό από το πηγάδι του χωριού.¹² Το 1956 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Σπαθαρικού και το 1959 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Σπαθαρικού.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του Σπαθαρικού είχε 93 μαθητές και τρεις δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Σπαθαρικό είχε 124 κατοίκους το 1881, 151 το 1891, 170 το 1901, 172 το 1911 και 229 το 1921.¹³ Το 1931 είχε 281 κατοίκους, 263 χριστιανούς και 18 μουσουλμάνους, και το 1946 390, από τους οποίους 364 ήταν ορθόδοξοι, 25 μουσουλμάνοι και ένας άλλου θρησκεύματος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 471 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 566 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 215 κάτοικοι του Σπαθαρικού. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 78 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Σπαθαρικό καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Στην προσφυγή της προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων η Κυπριακή Δημοκρατία ανέφερε ότι στο Σπαθαρικό κρατούνταν περίπου εννέα Έλληνες, και ότι ανάμεσα στους 778 ανθρώπους που εκδιώχθηκαν από τα κατεχόμενα στα τέλη Ιουνίου 1975 ήταν και οι τελευταίοι κάτοικοι του Σπαθαρικού και του Αγίου Γεωργίου.¹⁴ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στο ίδιο το χωριό καταγράφονται τέσσερις νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι. Ένας ακόμη άμαχος από το Σπαθαρικό σκοτώθηκε στο Αρναδί.

Κατά το Cyprus Religious Heritage, οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αποστόλου Λουκά σε τζαμί. Όταν χτίστηκε νέο τζαμί στο χωριό, ανάμεσα στο 2008 και στο 2012, η εκκλησία εγκαταλείφθηκε. Οι σταυροί και οι καμπάνες της έχουν αφαιρεθεί, όπως και όλος ο εξοπλισμός της, και το κοιμητήριο γύρω της είναι ερειπωμένο.¹⁵