Το Ριζοκάρπασο είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας. Βρίσκεται 67 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 150 μέτρων, στη ράχη της χερσονήσου, ανάμεσα στη βόρεια και στη νότια θάλασσα. Η γη του απλωνόταν ως το ακρωτήριο του Αποστόλου Ανδρέα, την ανατολική άκρη της Κύπρου, και περιλάμβανε την ομώνυμη μονή και τη θέση της αρχαίας πόλης Καρπασίας. Στην απογραφή του 1960 είχε 3.154 κατοίκους, από τους οποίους 3.151 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Το χωριό κρατά το όνομα της αρχαίας Καρπασίας, της πόλης στην ακτή του, που ο Έλληνας γεωγράφος του 1ου αιώνα π.Χ. Στράβων περιγράφει ως «Καρπασία πόλις, λιμένα ἔχουσα». Στις πηγές της ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου ο τόπος λέγεται Καρπάσιον, και ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς τον ονομάζει Καρπάσιν, όπως, κατά τον Έλληνα λόγιο του 19ου αιώνα Αθανάσιο Σακελλάριο, λεγόταν ακόμη στην εποχή του ολόκληρη η χερσόνησος. Η μορφή «Riso Carpasso» εμφανίζεται στον Κύπριο χρονογράφο του 16ου αιώνα Φλώριο Βουστρώνιο.¹

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Το Ριζοκάρπασο είναι ο διάδοχος της αρχαίας Καρπασίας. Κατά τον Βρετανό αρχαιολόγο D. G. Hogarth, που περιόδευσε την Καρπασία το 1888, οι κάτοικοι της παραλιακής πόλης πιθανότατα αναγκάστηκαν από τις πειρατικές και τις αραβικές επιδρομές να ανέβουν στη ράχη της χερσονήσου, όπου σχηματίστηκε το σημερινό χωριό. Ο Σακελλάριος σημειώνει ότι το Ριζοκάρπασο χτίστηκε με τις πέτρες των ερειπίων της.²

Στη γη του χωριού το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) σημειώνει το τοπωνύμιο Παλοχωριόν, κοντά στις Χελώνες, στη νότια ακτή. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου το 1918, περιγράφει εκεί ένα εγκαταλειμμένο χωριό με ερείπια σπιτιών και μια μεγάλη ερειπωμένη εκκλησία, και πιο ανατολικά τον έρημο οικισμό Αγρίδια, με ερείπια τεσσάρων εκκλησιών. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι κάτοικοι του Παλοχωριού και ενός άλλου μικρού οικισμού, του Κόρακα, εγκαταστάθηκαν στο Ριζοκάρπασο όταν εγκατέλειψαν τα χωριά τους. Το χωριό είχε τρεις ενορίες, την Αγία Τριάδα, την παλαιότερη, την Ανάβρυση και το Λεκό.³

Αρχαιολογικοί χώροι

Η αρχαία Καρπασία βρίσκεται στη βόρεια ακτή, περίπου τρεισήμισι χιλιόμετρα βόρεια του χωριού, γύρω από την εκκλησία του Αγίου Φίλωνα. Το 1935, το 1937 και το 1938 τη χαρτογράφησε και την ανέσκαψε εν μέρει, για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων, η Βρετανίδα αρχαιολόγος Joan du Plat Taylor. Ερεύνησε τον χώρο γύρω από την εκκλησία και το ύστερο τείχος της πόλης, και αποτύπωσε τους μώλους του λιμανιού. Ο Σακελλάριος είδε τον μώλο, χτισμένο από μεγάλες τετράγωνες πέτρες δεμένες με μεταλλικούς συνδέσμους, και σημειώνει ότι οι ψαράδες τον κατέστρεφαν για να πάρουν το μολύβι.⁴

Στα βράχια δυτικά του λιμανιού και στη θέση Τσάμπρες είναι λαξευμένοι οι τάφοι της πόλης. Το 1937 και το 1938 το Τμήμα Αρχαιοτήτων, με τη συμμετοχή του Μουσείου Ashmolean της Οξφόρδης, ανέσκαψε 29 θαλαμωτούς τάφους στις Τσάμπρες και 19 στην Αφέντρικα, που χρησιμοποιήθηκαν από τα τέλη του 6ου ή τις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. ως τον 2ο αιώνα π.Χ. Τα ευρήματα μοιράστηκαν ανάμεσα στο Κυπριακό Μουσείο και σε μουσεία της Οξφόρδης, του Καίμπριτζ, του Λονδίνου και του Σίδνεϊ. Πολλοί από τους τάφους έχουν χαραγμένους σταυρούς, γιατί ξαναχρησιμοποιήθηκαν από τους χριστιανούς κατοίκους.⁵

Στη θέση Ανάβρυση, στο ίδιο το χωριό, η du Plat Taylor ανέσκαψε το 1937–38 έναν τάφο της αρχαίας ελληνικής γεωμετρικής περιόδου· από εκεί προέρχεται ένα δακτυλιόσχημο αγγείο με τέσσερα μικρά αγγεία και δύο κεφάλια ζώων πάνω στον δακτύλιο, που φυλάγεται στο Κυπριακό Μουσείο. Το 1971 το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε στη θέση Λάτσια, βορειοανατολικά του χωριού, έναν μισοσυλημένο τάφο της γεωμετρικής και αρχαϊκής περιόδου, με αγγεία, πήλινα πουλιά, πήλινους στρατιώτες με κράνος και ένα ζευγάρι χρυσά σκουλαρίκια σε σχήμα βάρκας.⁶

Ανατολικά της Καρπασίας, στην Αφέντρικα, που ο Κατάλογος Αρχαίων Μνημείων ταυτίζει με την αρχαία πόλη Ουρανία, το Τμήμα Αρχαιοτήτων καθάρισε τον Δεκέμβριο του 1964 τις ερειπωμένες βασιλικές των Ασωμάτων και της Παναγίας. Από το 2011 ως το 2019 έγινε εκεί, χωρίς άδεια της Κυπριακής Δημοκρατίας και με την έγκριση του κατοχικού καθεστώτος, επιφανειακή έρευνα, που κατέγραψε ένα φυσικό λιμάνι, όστρακα αμφορέων του 6ου και του 7ου αιώνα και πιεστήρια για λάδι ή κρασί.⁷

Στο ακρωτήριο του Αποστόλου Ανδρέα, στη θέση Κάστρος, μια γαλλική αποστολή ανέσκαψε το 1970–73 έναν προελληνικό οικισμό της ακεραμικής νεολιθικής εποχής, με κυκλικά πέτρινα σπίτια και πολλά εργαλεία από κόκαλο. Τα κόκαλα ψαριών και τα αλιευτικά εργαλεία δείχνουν ότι οι κάτοικοί του ζούσαν και από το ψάρεμα. Λίγο πιο πέρα βρισκόταν ο ναός της Αφροδίτης Ακραίας, που ο Στράβων αναφέρει στην άκρη της χερσονήσου· το 1961 το Τμήμα Αρχαιοτήτων κατέγραψε ακόμη τα θεμέλιά του και ρωμαϊκά όστρακα στην επιφάνεια. Το 1969–70 μια υποβρύχια αποστολή της Οξφόρδης ερεύνησε τον βυθό γύρω από τις νησίδες Κλειδές και εντόπισε οκτώ ναυάγια και περίπου 200 άγκυρες.⁸

Αρχαιότητα

Η Καρπασία ήταν ένα από τα λιμάνια της ανατολικής Κύπρου, και πιθανότατα ανήκε στο βασίλειο της Σαλαμίνας. Ο Hogarth πίστευε ότι η Καρπασία και η Ουρανία ήταν από νωρίς τα κύρια λιμάνια της περιοχής και δέχονταν εμπόριο από τις ασιατικές ακτές.⁹ Στο Ριζοκάρπασο βρέθηκαν επιτύμβιες επιγραφές από τα ερείπια της πόλης, γραμμένες στην κυπριακή συλλαβική γραφή, με την οποία οι αρχαίοι Κύπριοι έγραφαν τα ελληνικά. Δίνουν ελληνικά ονόματα, όπως Φιλότιμος και Φιλόδαμος, και η μία λέει, κατά την ανάγνωση του Σακελλαρίου:

Ὀνασικύπρω ἠμὶ τῶ

Δηλαδή: «Είμαι (ο τάφος) του Ονασικύπρου».¹⁰

Στην πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική») περίοδο, το 306 π.Χ., ο Δημήτριος ο Πολιορκητής, στον πόλεμό του με τον Πτολεμαίο για την Κύπρο, αποβίβασε τον στρατό του στις ακτές της Καρπασίας και κυρίευσε με έφοδο την Ουρανία και την Καρπασία, πριν πολιορκήσει τη Σαλαμίνα. Το καταγράφει ο Έλληνας ιστορικός του 1ου αιώνα π.Χ. Διόδωρος ο Σικελιώτης. Από την ίδια περίοδο είναι μια τιμητική επιγραφή για έναν Λεόννατο, γιο του Αρχίωνα, που η πόλη τον αποκαλεί «ἡγεμόνα ἔπανδρον», δηλαδή γενναίο αξιωματικό. Στη ρωμαϊκή περίοδο η Καρπασία εξακολουθούσε να υπάρχει ως πόλη· ο Ρωμαίος συγγραφέας Πλίνιος την αναφέρει ως Carpasium.¹¹

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο η Καρπασία έγινε έδρα επισκοπής. Πρώτος επίσκοπός της ήταν ο άγιος Φίλων, που τον χειροτόνησε ο Επιφάνιος, επίσκοπος της Κωνσταντίας, γύρω στο 382 και του εμπιστεύτηκε την επισκοπή του όταν ταξίδεψε στη Ρώμη. Ο Φίλων έγραψε υπόμνημα στο Άσμα Ασμάτων, και η εκκλησία πάνω από το παλιό λιμάνι είναι αφιερωμένη σε αυτόν. Ο Μαχαιράς αναφέρει ανάμεσα στους αγίους της Κύπρου τρεις επισκόπους της Καρπασίας, τον Φίλωνα, τον Συνέσιο και τον Σωσικράτη. Η μεγάλη βασιλική του Αγίου Φίλωνα χρονολογείται στον 5ο αιώνα, και οι βασιλικές των Ασωμάτων και της Παναγίας στην Αφέντρικα στον 6ο–8ο αιώνα.¹²

Μετά τις αραβικές επιδρομές ο πληθυσμός ζούσε πια στην ενδοχώρα. Γύρω από το Ριζοκάρπασο σώζονται εκκλησίες της μέσης ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου, η Αγία Αθανασία, η Αγία Μαρίνα, η Αγία Μαύρα και ο Άγιος Φίλων των Αγριδίων, και το ανατολικό τμήμα του ναού του Αγίου Συνεσίου ανάγεται στον 12ο αιώνα. Ο Jeffery σημειώνει ότι ο Φίλων και ο Συνέσιος, δύο από τους πρώτους επισκόπους της Καρπασίας, έδωσαν το όνομά τους σε αρχαίες εκκλησίες του Ριζοκαρπάσου.¹³

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στη Φραγκοκρατία η Λατινική Εκκλησία περιόρισε τους Έλληνες ορθόδοξους επισκόπους σε τέσσερις έδρες, μακριά από τις πόλεις. Ο Έλληνας επίσκοπος Αμμοχώστου υποχρεώθηκε να κατοικεί στο Ριζοκάρπασο, και ο Άγιος Συνέσιος έγινε ο καθεδρικός του ναός. Ακόμη το 1472 μια βούλα του πάπα Σίξτου Δ΄ αναφέρει την Καρπασία, που ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie ταυτίζει με το Ριζοκάρπασο, ανάμεσα στους τόπους από τους οποίους οι Έλληνες επίσκοποι έπαιρναν τον τίτλο τους και όπου μπορούσαν να δικάζουν τους δικούς τους.¹⁴

Τον 14ο αιώνα το Καρπάσιν ανήκε στην οικογένεια de La Roche. Ο Μαχαιράς γράφει ότι τη δεκαετία του 1360, όταν ο βασιλιάς Πέτρος Α΄ έλειπε στην Ευρώπη, έξι τουρκικές γαλέρες λεηλάτησαν το Καρπάσιν και πολλά χωριά και πήραν αιχμαλώτους· λίγο έλειψε να συλληφθεί και η κυρία του Καρπασίου, σύζυγος του Alfonse de La Roche. Το 1425 ο σουλτάνος της Αιγύπτου έστειλε στόλο, που αποβιβάστηκε στις Χελώνες του Ριζοκαρπάσου και την επόμενη μέρα έπλευσε στην Αμμόχωστο.¹⁵

Το χωριό ήταν φέουδο του Λουδοβίκου de Verny και μετά τον θάνατό του είχε περάσει στο στέμμα. Τον Μάρτιο του 1468 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ το αντάλλαξε με τα 1.000 βυζάντια που είχαν να παίρνουν από το βασιλικό ταμείο οι κληρονόμοι του, και τον Οκτώβριο πρόσθεσε στο φέουδο του γιου του, Aguet de Verny, τα υποζύγια και τα βόδια του βασιλικού κτήματος του χωριού και έναν πάροικο του Ριζοκαρπάσου, τον Νικόλαο του Γιάννη, με τη σύζυγό του, που ζούσε στην Αθηένου. Λίγο αργότερα ο ίδιος βασιλιάς δημιούργησε την κομητεία του Καρπασίου για τον Καταλανό ευγενή Jean Perez Fabrice, και στη Βενετοκρατία τον τίτλο κράτησαν οι Βενετοί Giustiniani, με εξουσία κυρίως στο Ριζοκάρπασο και στον Άγιο Ανδρόνικο.¹⁶

Ο Βουστρώνιος γράφει για την Καρπασία ότι ήταν πόλη χτισμένη, κατά την παράδοση, από τον Σαρπηδόνα, και ότι στην εποχή του ήταν χωριό ευγενών, με πολύ καλό αέρα και άφθονα νερά, χτισμένο σε λόφο λίγο μέσα από την ακτή, με πολλές εκκλησίες με ψηφιδωτά δάπεδα.¹⁷

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Ριζοκάρπασο καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό με 103 νοικοκυριά με περιουσία, από τα μεγαλύτερα χωριά της περιφέρειας της Καρπασίας. Είχε βαμβακοχώραφα, μορεώνες με μαγγάνια, 1.747 ελιές, χαρουπιές, 2.438 αιγοπρόβατα, 83 ζευγάρια βόδια, άλογα και μουλάρια, κυψέλες, 28 μύλους που τους γύριζαν άλογα, νερόμυλους και δύο ελαιοτριβεία.¹⁸

Ο Σκωτσέζος περιηγητής Alexander Drummond, που πέρασε το 1745, είδε μια νέα εκκλησία με πολύ παλιό ξυλόγλυπτο στο ιερό, καλύτερο από όσα είχε δει σε ελληνικές εκκλησίες, που πρέπει να είχε έρθει από άλλη εκκλησία. Σε χειρόγραφο του 1733, που φυλαγόταν στην εκκλησία της Αγίας Τριάδας, σώζονταν οι ακολουθίες των αγίων Φίλωνα, Συνεσίου και Θύρσου, επισκόπων της Καρπασίας, και της αγίας Φωτεινής.¹⁹

Αγγλοκρατία

Στα τέλη του 19ου αιώνα ο Σακελλάριος βρήκε στο Ριζοκάρπασο 1.860 κατοίκους και ελληνικά δημοτικά σχολεία αρρένων και θηλέων, και περιγράφει το χωριό χτισμένο σε συνοικίες, γεμάτο οπωροφόρα δέντρα και νερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο πρώτος δρόμος έφτασε στο χωριό το 1880, ταχυδρομείο λειτούργησε από το 1886 και αστυνομικός σταθμός από το 1905.²⁰

Εκκλησίες και μονές

Η κύρια εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Συνέσιο. Το ανατολικό της τμήμα είναι του 12ου αιώνα και επεκτάθηκε τον 18ο αιώνα· είναι Αρχαίο Μνημείο. Ο Jeffery σημειώνει τις τοξοστοιχίες της ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου στις τρεις αψίδες της. Η ενοριακή εκκλησία της Αγίας Τριάδας είναι του 19ου–20ού αιώνα· το πέτρινο και μαρμάρινο τέμπλο της φτιάχτηκε με υλικά από τα ερείπια του Αγίου Φίλωνα. Στο χωριό είναι ακόμη η εκκλησία του Αρχαγγέλου, Αρχαίο Μνημείο, η εκκλησία της Παναγίας στο κοιμητήριο, που χτίστηκε το 1948, και τα παρεκκλήσια του Αγίου Γεωργίου και του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου.²¹

Στην άκρη της χερσονήσου βρίσκεται η μονή του Αποστόλου Ανδρέα, Αρχαίο Μνημείο. Κατά την παράδοση, ο απόστολος Ανδρέας αποβιβάστηκε εκεί και έκανε να αναβλύσει μια πηγή με θεραπευτικό νερό, που έκανε τον τόπο προσκύνημα. Η παλαιά εκκλησία της είναι του 15ου αιώνα και η κύρια εκκλησία χτίστηκε το 1867. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον 19ο αιώνα η μονή πλήρωνε τους δασκάλους του σχολείου του χωριού. Τρία χιλιόμετρα δυτικά του χωριού, στο δάσος, είναι η μονή της Παναγίας της Ελεούσας, με δίκλιτη εκκλησία του 15ου–16ου αιώνα· το παρεκκλήσι της Παναγίας της Ελεούσας είναι Αρχαίο Μνημείο.²²

Αρχαία Μνημεία είναι και τα ερείπια της βασιλικής του Αγίου Φίλωνα στην ακτή, με την εκκλησία του 11ου–12ου αιώνα που χτίστηκε μέσα της· οι εκκλησίες της Αφέντρικας, οι Ασώματοι και η Παναγία του 6ου–8ου αιώνα, ο Άγιος Γεώργιος του 11ου αιώνα και η νεότερη Παναγία Αφέντρικα του 16ου αιώνα· η Παναγία της Συκάς· οι εκκλησίες της Αγίας Αθανασίας, της Αγίας Μαρίνας και της Αγίας Μαύρας, με τοιχογραφίες στην οροφή, στα χωράφια γύρω από το χωριό· ο Άγιος Φίλων των Αγριδίων και ο Άγιος Φώτιος του 12ου αιώνα. Αρχαία Μνημεία είναι επίσης η ερειπωμένη Παναγία της Δαφνούντας του 15ου–16ου αιώνα και ο Άγιος Γεώργιος στο Μεσοβούνι.

Στη γη του χωριού υπάρχουν ακόμη τα ξωκλήσια του Αγίου Ιωάννη, του 12ου αιώνα, του Αγίου Νικολάου, του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, του Αγίου Ιακώβου και του Αγίου Αββακούμ.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 το Ριζοκάρπασο ήταν από τα κυριότερα καπνοπαραγωγικά χωριά της Καρπασίας, με το ένα τρίτο περίπου της παραγωγής της, και καλλιεργούσε σιτηρά, ελιές και χαρουπιές. Είχε από τα μεγαλύτερα κοπάδια της επαρχίας και δύο αλιευτικά καταφύγια, στις Χελώνες και στον Άγιο Φίλωνα. Το 1918 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Ριζοκαρπάσου και το 1947 το Συνεργατικό Παντοπωλείο. Η ριζοκαρπασίτικη κουζίνα, με τη σκορδαλιά, τους καράολους, το κολοκάσι και το γεμιστό γουρουνόπουλο στον ξυλόφουρνο, γράφτηκε το 2021, κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, στον Εθνικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.²³

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, από το 1840 περίπου κάποιος Κλώναρος δίδασκε γράμματα στο σπίτι του, και το 1858 ήρθε ο πρώτος ελληνοδιδάσκαλος, ο Χαράλαμπος Κραμβής από την Ακανθού. Το 1879 ο δάσκαλος Ζαχαρίας Κλωναρίδης, Ριζοκαρπασίτης που είχε σπουδάσει στη Λάρνακα και στην Αθήνα, είχε 40 μαθητές. Αργότερα ιδρύθηκε γυμνάσιο, που λειτουργούσε ως το 1974.²⁴ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το Κατώτερο Δημοτικό Σχολείο είχε 136 μαθητές και πέντε δασκάλους και το Ανώτερο Δημοτικό 141 μαθητές και πέντε δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Ριζοκάρπασο είχε 1.858 κατοίκους το 1881, 1.734 το 1891, 2.299 το 1901, 2.762 το 1911 και 3.068 το 1921.²⁵ Το 1931 είχε 3.257 κατοίκους, 3.250 χριστιανούς και 7 μουσουλμάνους, και το 1946 4.064, μαζί με τη μονή του Αποστόλου Ανδρέα, από τους οποίους 4.052 ήταν ορθόδοξοι και 11 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Και στις δύο απογραφές ήταν το μεγαλύτερο χωριό της επαρχίας Αμμοχώστου. Το 1960 είχε 3.154 κατοίκους, από τους οποίους 3.151 ήταν Έλληνες, και το 1973 2.629 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 2.000 κάτοικοι στις δύο ενορίες του χωριού, της Αγίας Τριάδας και του Αγίου Συνεσίου. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 926 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Από το Ριζοκάρπασο κατάγονταν οι αγωνιστές της ΕΟΚΑ Πετράκης Γιάλλουρος και Παναγιώτης Κάσπης.²⁶

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Ριζοκάρπασο καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Οι κάτοικοι, όπως σε όλη τη βόρεια Καρπασία, έμειναν στα σπίτια τους και βρέθηκαν σε περιορισμό, εγκλωβισμένοι. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων παραθέτει έκθεση του ΟΗΕ κατά την οποία στις 26 Αυγούστου 1974 ο τουρκικός στρατός συνέλαβε 500 Έλληνες στην Καρπασία, και οι κάτοικοι δεν μπορούσαν να μαζέψουν τον καπνό, γιατί οι περισσότεροι νέοι άνδρες κρατούνταν. Μάρτυρες είπαν στην Επιτροπή ότι επιβλήθηκε απαγόρευση κυκλοφορίας και ότι οι εγκλωβισμένοι δεν μπορούσαν να πάνε από χωριό σε χωριό, και η Επιτροπή βρήκε ισχυρές ενδείξεις ότι τον Ιούνιο του 1975 εκδιώχθηκαν ομαδικά κάτοικοι της Καρπασίας.²⁷

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 ζούσαν στο Ριζοκάρπασο 1.966 εγκλωβισμένοι Έλληνες, τον Δεκέμβριο του 1976 1.583, τον Απρίλιο του 1978 1.353, τον Μάιο του 1980 1.002 και τον Δεκέμβριο του 1985 497. Κατά τις εκθέσεις του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, το 1976 οι Έλληνες της περιοχής δεν μπορούσαν να βγουν από τα όρια των χωριών τους χωρίς άδεια, και παραπονούνταν ότι πιέζονταν, ιδίως από την τουρκοκυπριακή αστυνομία, να υπογράψουν αιτήσεις για να φύγουν στις ελεύθερες περιοχές. Ο ελληνικός πληθυσμός του Ριζοκαρπάσου υπέστη έτσι σταδιακά εθνοκάθαρση, και οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των εκτοπισμένων κατοίκων.²⁸

Το δημοτικό σχολείο ξαναλειτούργησε τον Σεπτέμβριο του 1975. Το 1977 ήταν ένα από τα δύο μόνο ελληνικά δημοτικά σχολεία στα κατεχόμενα, με πέντε δασκάλους και 166 μαθητές. Επειδή δεν επιτρεπόταν γυμνάσιο, τα παιδιά έπρεπε να φύγουν στις ελεύθερες περιοχές για να συνεχίσουν τις σπουδές τους, και τα Χριστούγεννα του 1977 δεν επιτράπηκε στα αγόρια πάνω από 16 και στα κορίτσια πάνω από 20 να περάσουν τις γιορτές στα σπίτια τους. Το 2003 οι τουρκοκυπριακές αρχές αρνήθηκαν να προστεθεί έβδομη τάξη στο σχολείο, και 15 από τους 23 αποφοίτους αναγκάστηκαν να φύγουν. Γυμνάσιο επιτράπηκε για πρώτη φορά μετά το 1974 τον Αύγουστο του 2004. Τον Μάρτιο του 2026 ζούσαν στο Ριζοκάρπασο 251 εγκλωβισμένοι, οι περισσότεροι από όσους έχουν μείνει στα κατεχόμενα.²⁹

Δύο κάτοικοι του Ριζοκαρπάσου καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι και εξακολουθούν να αγνοούνται: ένας άμαχος, που χάθηκε στον Άγιο Μέμνονα της Αμμοχώστου, και ένας στρατιώτης, που χάθηκε στην περιοχή του Αγίου Γεωργίου Κερύνειας. Στο ίδιο το χωριό καταγράφονται πέντε νεκροί, όλοι άμαχοι εγκλωβισμένοι, ανάμεσά τους ένα παιδί. Άλλοι τρεις κάτοικοι του χωριού σκοτώθηκαν αλλού, ένας άμαχος στο νοσοκομείο της Αμμοχώστου και δύο στρατιώτες, στην Κερύνεια και στην περιοχή του αεροδρομίου της Λευκωσίας.

Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 καταγράφει ότι το παρεκκλήσι του Αγίου Αββακούμ κατεδαφίστηκε από τους Τούρκους. Η μονή του Αποστόλου Ανδρέα ερειπωνόταν μετά το 1974, ώσπου άρχισε η αναστήλωσή της το 2013· στο κοιμητήριο του χωριού πολλοί σταυροί των τάφων έχουν σπάσει.³⁰