Το Πυρόγι είναι κυρίως ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 15 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 160 μέτρων, στην όχθη του ποταμού Γιαλιά. Η εκκλησία του, του Αγίου Αντύπα, είναι από τις μικρότερες της Κύπρου.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 466 κατοίκους, από τους οποίους 374 ήταν Έλληνες και 86 Τούρκοι.

Όνομα

Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα «Πυρόγι». Η λέξη είναι και συνηθισμένο τοπωνύμιο: το ίδιο ευρετήριο καταγράφει θέσεις «Πυρόγι» και «Πυρόγια» σε πολλά μέρη του νησιού, από την Καρπασία ως την Πάφο.² Στη χαρτογράφηση της Κύπρου από τον Βρετανό αξιωματικό Herbert Kitchener, στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, το χωριό γράφεται «Pyroi».³ Οι κάτοικοι το έλεγαν Πυρόι: έτσι γράφεται, «Πυρόϊ», στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 και στο μητρώο της συνεργατικής εταιρείας του χωριού.

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Το Πυρόγι δεν βρέθηκε στους καταλόγους φέουδων του Κύπριου χρονογράφου του 16ου αιώνα Φλώριου Βουστρώνιου ούτε στο βενετικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie. Το χωριό όμως υπήρχε ήδη τότε: ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, γράφει ότι κοντά στο Πυρόγι υπήρχε τον 16ο αιώνα μοναστήρι των Φραγκισκανών.⁴

Το 1750 ο Βρετανός πρόξενος στο Χαλέπι Alexander Drummond, που περιόδευσε στην Κύπρο, ονομάζει τον Γιαλιά «ποταμό Piroi» («river Piroi»), με το όνομα του χωριού που βρισκόταν στην όχθη του.⁵ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο αρχικός οικισμός βρισκόταν πιθανότατα λίγο έξω από το σημερινό χωριό, στη θέση Άγιος Γεώργιος, που το Gazetteer καταγράφει στη γη του χωριού.⁶

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Πυρόγι είναι μεικτό χωριό, χριστιανών και μουσουλμάνων, με 17 νοικοκυριά με περιουσία. Τα κτήματά τους ήταν σχεδόν όλα χωράφια, με λίγα περιβόλια και 149 ελιές. Τα ζώα τους ήταν 545 πρόβατα και κατσίκες και 14 βόδια, και αντιστοιχούσαν στο ένα τέταρτο περίπου της αξίας της περιουσίας του χωριού: η κτηνοτροφία είχε ήδη τότε μεγάλη θέση στη ζωή των κατοίκων.⁷

Αγγλοκρατία

Στις αρχές του 20ού αιώνα ο Jeffery περιγράφει το Πυρόγι ως μικρό παλιό χωριό πάνω στον κεντρικό δρόμο. Ο δρόμος περνούσε τον Γιαλιά από μια παλιά γέφυρα, που ως το 1918 είχε ερειπωθεί· στη θέση της είχε στηθεί μια σιδερένια κατασκευή.⁸ Το 1938 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία του χωριού.

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, στο δυτικό μέρος του παλιού κέντρου του, είναι αφιερωμένη στον άγιο Αντύπα, δηλαδή, κατά τον Jeffery, πιθανότατα στον άγιο Αντίπα, τον μάρτυρα της Περγάμου. Χρονολογείται από τον 12ο ως τον 14ο αιώνα και είναι Αρχαίο Μνημείο, στον Πίνακα Β του Καταλόγου Αρχαίων Μνημείων. Ο Jeffery την περιγράφει ως μικρογραφία ελληνικού μεσαιωνικού ναού: έχει κεντρικό κλίτος και δύο πλάγια, και έναν μικρό τρούλο, αλλά το κεντρικό κλίτος της έχει πλάτος μόλις δύο μέτρα περίπου. Γύρω από την εκκλησία ήταν το κοιμητήριο του χωριού.⁹

Το μοναστήρι των Φραγκισκανών, που υπήρχε κοντά στο Πυρόγι τον 16ο αιώνα, δεν άφησε ίχνη. Ο Jeffery υποθέτει ότι βρισκόταν στην κοιλάδα του Γιαλιά, προς την Ποταμιά, και ότι ένα από τα μικρά ξωκλήσια εκεί ίσως θυμίζει τη θέση του.¹⁰

Το Πυρόγι είχε ακόμη τα παρεκκλήσια του Αγίου Αντωνίου και του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά, χωρίς άρδευση, και η κτηνοτροφία ήταν αρκετά αναπτυγμένη, όπως ήδη στην απογραφή του 1832/33.¹¹

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του Πυρογιού είχε 73 μαθητές και τρεις δασκάλους.

Πληθυσμός

Το Πυρόγι μεγάλωσε σταθερά στον 20ό αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 198 κατοίκους το 1881, 185 το 1891, 100 το 1901, 151 το 1911 και 177 το 1921.¹² Το 1931 το χωριό, μαζί με ένα τσιφλίκι που απογράφηκε μαζί του, είχε 219 κατοίκους, 160 χριστιανούς και 59 μουσουλμάνους, και το 1946 296, από τους οποίους 207 ήταν ορθόδοξοι, 78 μουσουλμάνοι και 11 άλλοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 466 κατοίκους, 374 Έλληνες, 86 Τούρκους και έξι άλλους, και το 1973 541 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 124 κάτοικοι του Πυρογιού. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 14 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Πυρόγι καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Τέσσερις κάτοικοι του Πυρογιού, τρεις στρατιώτες και ένας άμαχος, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι στρατιώτες χάθηκαν στην περιοχή της Μιας Μηλιάς (δύο) και στη Βώνη, και ο άμαχος στο ίδιο το χωριό. Τα λείψανα του στρατιώτη που χάθηκε στη Βώνη εντοπίστηκαν και ταυτοποιήθηκαν· οι άλλοι τρεις εξακολουθούν να αγνοούνται. Στη γη του Πυρογιού καταγράφονται τρεις νεκροί του 1974: δύο στρατιώτες και ένας άμαχος.

Το χωριό βρίσκεται σήμερα μέσα σε απαγορευμένη τουρκική στρατιωτική ζώνη, και η εκκλησία του Αγίου Αντύπα και το κοιμητήριο δεν μπορούν να επισκεφθούν ούτε να καταγραφούν.¹³