Το Πραστιό είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 6 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 30 μέτρων, στην πεδιάδα της Μόρφου, και για να ξεχωρίζει από τα άλλα χωριά με το ίδιο όνομα λεγόταν Πραστιό Μόρφου. Μέρος του χωριού ήταν η συνοικία Νέο Λειβάδι, που έχτισαν τη δεκαετία του 1950 οικογένειες από το Λειβάδι της Πάφου. Στην απογραφή του 1960 είχε 545 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Στον έντυπο πίνακα του δημοψηφίσματος του 1950 το χωριό γράφεται «Πραστειόν (Μόρφου)».

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Πραστιό έχει 16 νοικοκυριά με περιουσία, χριστιανικά και μουσουλμανικά. Η περιουσία τους ήταν κυρίως χωράφια, με σιτοχώραφα, βαμβακοχώραφα και αλώνια· δέντρα σχεδόν δεν είχαν, μόνο τρεις ελιές. Είχαν πάνω από 300 πρόβατα και κατσίκες, λίγα βόδια και αγελάδες, και κυψέλες.¹

Αγγλοκρατία

Το χωριό Λειβάδι της επαρχίας Πάφου εγκαταλείφθηκε το 1954. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η αποικιακή κυβέρνηση αποφάσισε τότε να το διαλύσει και να εγκαταστήσει αλλού τους κατοίκους του, και είχε αγοράσει από τη μονή του Κύκκου τα κτήματα του μοναστηριού του Αγίου Νικολάου, βορειοδυτικά του Πραστιού, γύρω στις 800 σκάλες γης, και τα διέθεσε στους Λειβαδιώτες προς 23 λίρες τη σκάλα. Έτσι πολλοί από αυτούς εγκαταστάθηκαν στο Πραστιό. Τον οικισμό τους τον ονόμασαν Νέο Λειβάδι, αλλά σύντομα ενώθηκε με το Πραστιό, και πολλοί έλεγαν το χωριό Πραστιό–Νέο Λειβάδι.² Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει το Νέο Λειβάδι ως συνοικία του Πραστιού.³

Εκκλησίες και μονές

Η παλιά ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, στο παλιό κέντρο του, είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο και χρονολογείται στον 18ο αιώνα. Είναι μονόκλιτη, με καμάρα και κωδωνοστάσιο. Στη νοτιοανατολική άκρη του χωριού χτίστηκε το 1973 η νέα ενοριακή εκκλησία, του Αγίου Στυλιανού. Το κοιμητήριο βρίσκεται ανάμεσα στα περιβόλια, περίπου 850 μέτρα νότια του Αγίου Γεωργίου.⁴

Βορειοδυτικά του χωριού, προς την ακτή, βρισκόταν η μονή του Αγίου Νικολάου, γνωστή ως του Παρατζή· το Gazetteer καταγράφει τη μονή και τη θέση με το όνομα «Πάρακης».⁵ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, μετά τη διάλυσή του το μοναστήρι έγινε μετόχι της μονής του Κύκκου. Οι Λειβαδιώτες ανοικοδόμησαν το 1955 τον ερειπωμένο ναό του, που λειτουργούσε κατά διαστήματα ως το 1974.⁶ Στο χωριό υπήρχε ακόμη η εκκλησία της Αγίας Μαύρης.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Πραστιό βρίσκεται πάνω στο μεγάλο υπόγειο υδροφόρο στρώμα της περιοχής της Μόρφου, και οι γεωτρήσεις που ανοίχτηκαν εκεί επέτρεψαν να ποτίζονται μεγάλες εκτάσεις. Πριν από το 1974 η κυριότερη καλλιέργεια ήταν τα εσπεριδοειδή, κυρίως πορτοκαλιές και γκρέιπφρουτ, και σε μικρότερη έκταση τα λαχανικά και τα σιτηρά.⁷ Στην απογραφή του 1832/33, αντίθετα, η περιουσία των κατοίκων ήταν χωράφια και κοπάδια, με μόνο τρία δέντρα.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 190 κατοίκους το 1881, 182 το 1891, 202 το 1901, 220 το 1911 και 237 το 1921.⁸ Το 1931 το Πραστιό είχε 305 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 382, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Στα χρόνια που ακολούθησαν, όταν εγκαταστάθηκαν στο χωριό οι Λειβαδιώτες, ο πληθυσμός μεγάλωσε, και το 1960 το Πραστιό είχε 545 κατοίκους, όλους Έλληνες. Το 1973 είχε 1.364 Έλληνες κατοίκους. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 162 μαθητές και πέντε δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 228 κάτοικοι του Πραστιού. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 17 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Πραστιό καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Κάποιοι κάτοικοι έμειναν στο χωριό· κατά μαρτυρία προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, τον Φεβρουάριο ή τον Μάρτιο του 1975 άνθρωποι από το Πραστιό και από γειτονικά χωριά μεταφέρθηκαν στη Μόρφου, στο κέντρο κράτησης που είχε στηθεί σε σχολείο και σε ιδιωτικά σπίτια, όπου κρατήθηκαν σε περιορισμό ως τον Ιούλιο του 1975.⁹ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δύο κάτοικοι του Πραστιού, και οι δύο στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι· χάθηκαν στο δρόμο Κερύνειας–Πανάγρων και στην περιοχή Λαπήθου–Καραβά, και τα λείψανά τους δεν έχουν εντοπιστεί ως σήμερα. Τέσσερις κάτοικοι του Πραστιού, δύο άμαχοι και δύο στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού, στις περιοχές Κοντεμένου, Πάνω Ζώδιας και Μιας Μηλιάς. Στο ίδιο το χωριό, στο Νέο Λειβάδι, καταγράφεται ένας νεκρός, άμαχος.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Στυλιανού σε τζαμί,¹⁰ και την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε πολιτιστικό κέντρο. Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία της Αγίας Μαύρης βεβηλωμένη και λεηλατημένη.