Ο Ποταμός του Κάμπου είναι κατεχόμενη συνοικία του Καραβοστασίου, στην επαρχία Λευκωσίας. Βρίσκεται 18 χιλιόμετρα δυτικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 50 μέτρων, στην ακτή του κόλπου της Μόρφου, εκεί όπου χύνεται στη θάλασσα ο ποταμός Κάμπος. Ήταν νέος οικισμός του 20ού αιώνα, που μεγάλωσε με τα μεταλλεία της περιοχής. Στην απογραφή του 1960 είχε 461 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Ποταμός του Κάμπου ήταν τοπωνύμιο της περιοχής πριν δοθεί στον οικισμό, γιατί εδώ εκβάλλει ο ποταμός που ξεκινά από το χωριό Κάμπος, στα βουνά του Κύκκου.¹ Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει πράγματι τον ποταμό με το όνομα Κάμπος, από τη γη του ομώνυμου χωριού, μέσα από τη γη της Γαλήνης, ως τις εκβολές του στη γη του Καραβοστασίου, και τον Ποταμό του Κάμπου ως συνοικία του Καραβοστασίου.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Ο Ποταμός του Κάμπου είναι νέος οικισμός. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ιδρύθηκε μετά το 1920 από κατοίκους της Γαλήνης και άλλων χωριών της περιοχής που δούλευαν στα μεταλλεία και στις μεταλλευτικές εγκαταστάσεις του Ξερού και του Καραβοστασίου. Τα σπίτια χτίστηκαν σε σειρά, κατά μήκος του δρόμου Καραβοστασίου–Πύργου.³ Ο νέος οικισμός δεν καταγράφεται χωριστά ούτε στην απογραφή του 1931 ούτε σε εκείνη του 1946.

Αρχαιολογικοί χώροι

Ο Ποταμός του Κάμπου απέχει λίγο περισσότερο από ένα χιλιόμετρο από τα ερείπια των αρχαίων Σόλων, μιας από τις ελληνικές πόλεις-βασίλεια της Κύπρου, και η γη του ανήκε στην αρχαιότητα στο βασίλειό τους. Στη θέση Άγιος Κουρνούτας, όπου βρισκόταν και η ομώνυμη εκκλησία του χωριού, το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε σωστικά τάφους της νεκρόπολης. Το 1965 ερεύνησε έναν λαξευτό τάφο, εν μέρει συλημένο, με μακρύ διάδρομο και δεκατέσσερις θαλάμους, έξι σε κάθε πλευρά και δύο στο βάθος. Το 1967 οι ισοπεδώσεις αποκάλυψαν τέσσερις τάφους, από την κλασική ελληνική ως τη ρωμαϊκή περίοδο. Ανάμεσα στα ευρήματα ήταν ένα ειδώλιο γυναίκας με ιμάτιο και χρυσά σκουλαρίκια με κεφάλια λιονταριών, και πήλινα ειδώλια της πτολεμαϊκής ελληνικής περιόδου: ένας ηθοποιός της τραγωδίας, μια γυναίκα του τύπου της Τανάγρας, δηλαδή των κομψών γυναικείων ειδωλίων που ήταν διαδεδομένα σε όλο τον ελληνικό κόσμο, και ένας Σιληνός, δηλαδή ο γέρος σύντροφος του Διονύσου, πάνω σε γαϊδούρι. Ο Κύπριος αρχαιολόγος Βάσος Καραγιώργης τα κατέγραψε στα ετήσια χρονικά των ανασκαφών της Κύπρου.⁴

Το 1969, στη νοτιοδυτική άκρη του χωριού, πάνω στη γη της Γαλήνης, οι ισοπεδώσεις έφεραν στο φως τρεις εν μέρει συλημένους τάφους της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου. Κοντά τους βρέθηκε ένας λαξευτός θάλαμος με τακτοποιημένα χρηστικά αγγεία, λύχνους με πολλά στόμια, στάχτη και απανθρακωμένους σπόρους, που ήταν πιθανότατα αγροτικό ιερό.⁵

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία του χωριού ήταν αφιερωμένη στον Απόστολο Ανδρέα. Το Gazetteer καταγράφει, στην περιοχή του οικισμού, τις εκκλησίες του Αποστόλου Ανδρέα και του Αγίου Κουρνούτα.⁶ Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 καταγράφει ακόμη τις εκκλησίες του Αγίου Κωνσταντίνου, της Αγίας Βαρβάρας και του Αγίου Χαραλάμπους.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Ποταμός του Κάμπου ήταν ουσιαστικά μεταλλευτικός οικισμός. Τα γειτονικά μεταλλεία του Μαυροβουνίου, της Σκουριώτισσας και του Απλικιού, οι εγκαταστάσεις του Ξερού και το λιμάνι του Καραβοστασίου έδιναν δουλειά σε πολλούς κατοίκους του. Το μετάλλευμα ερχόταν με σιδηρόδρομο στις εγκαταστάσεις επεξεργασίας του Ξερού και φορτωνόταν στα πλοία από το λιμάνι του Καραβοστασίου. Στη γη του χωριού καλλιεργούνταν κυρίως εσπεριδοειδή, λεμονιές, πορτοκαλιές και κιτρομηλιές, και λίγες αχλαδιές, ροδακινιές, δαμασκηνιές και αμυγδαλιές. Το 1966 οι κήποι με εσπεριδοειδή έπιαναν 65,5 εκτάρια.⁷

Πληθυσμός

Ως χωριστή κοινότητα ο Ποταμός του Κάμπου εμφανίζεται για πρώτη φορά στην απογραφή του 1960, με 461 κατοίκους, όλους Έλληνες. Ως το 1973 ο πληθυσμός του είχε υπερδιπλασιαστεί, στους 1.010 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 120 μαθητές και 4 δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 30 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Ποταμός του Κάμπου καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και οι Έλληνες κάτοικοί του υπέστησαν εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή τους.

Πέντε κάτοικοι του χωριού, δύο άμαχοι και τρεις στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα του ενός έχουν ταυτοποιηθεί· οι άλλοι τέσσερις αγνοούνται ακόμη. Ως τόποι εξαφάνισης καταγράφονται οι φυλακές της Λεύκας (δύο), η περιοχή Πετρομούθκια του Αγίου Ιλαρίωνα (δύο) και η περιοχή Κοτζιάκαγια του Πενταδακτύλου (ένας). Μέσα στη γη του χωριού, στον δρόμο Λευκωσίας–Κάμπου, σκοτώθηκαν τρεις άμαχοι.

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει ότι οι εκκλησίες του Αποστόλου Ανδρέα και του Αγίου Κουρνούτα κατεδαφίστηκαν από τον τουρκικό στρατό, και ότι οι εκκλησίες της Αγίας Βαρβάρας και του Αγίου Χαραλάμπους βεβηλώθηκαν και λεηλατήθηκαν.