Η Πηγή είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 20 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 40 μέτρων, στον κάμπο της Μεσαορίας. Είναι σχεδόν ενωμένη με τη γειτονική Περιστερώνα, και τα δύο χωριά είναι γνωστά μαζί ως Περιστερωνοπηγή· κοινά ήταν και το δημοτικό σχολείο και η συνεργατική εταιρεία τους.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 1.038 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Στα μεσαιωνικά έγγραφα το χωριό γράφεται «Pigui», «Piguy» και «Pigi», στη χαρτογράφηση της Κύπρου από τον Βρετανό αξιωματικό Herbert Kitchener, στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, «Piyi», και στο επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) Πηγή.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά μια παράδοση, που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ένας βοσκός από την Περιστερώνα είδε ένα γουρούνι να σκάβει σε υγρό χώμα. Όταν έσκαψε κι ο ίδιος στο σημείο εκείνο, βρήκε νερό, και ο τόπος ονομάστηκε Πηγή πριν ακόμη χτιστεί εκεί ο οικισμός.³

Κατά τον Γάλλο ιστορικό του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, η Πηγή αναφέρεται ήδη το 1196, σε βούλα του πάπα Κελεστίνου Γ΄ που επιβεβαίωνε τα δικαιώματα του Λατίνου αρχιεπισκόπου Λευκωσίας. Ανάμεσα στις περιοχές της Κύπρου των οποίων η δεκάτη ανήκε στην αρχιεπισκοπή η βούλα αναφέρει και την «Pigui», που ο Mas Latrie την ταυτίζει με την Πηγή της βορειοανατολικής Μεσαορίας.⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1965 το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε δύο τάφους κάτω από το ίδιο το χωριό, που είχαν ήδη συληθεί. Χρονολογούνται και οι δύο στην πρώιμη πτολεμαϊκή ελληνική περίοδο. Από τους τάφους βγήκαν απλά μυροδοχεία και κύπελλα με θαμπό γάνωμα, που καταγράφηκαν στο Επαρχιακό Μουσείο Αμμοχώστου.⁵

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε την Αγία Βαρβάρα και την Πηγή ως φέουδο στον Antonio Santa Maura. Το καταγράφει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος στον κατάλογο των φέουδων που μοίρασε ο βασιλιάς.⁶ Την ίδια εποχή ένα μέρος του χωριού ήταν φέουδο του Arnaou Rous. Σε πράξη του βασιλικού ταμείου του Φεβρουαρίου 1469, που δημοσίευσε ο Mas Latrie, ο βασιλιάς πήρε από το φέουδο του Arnaou Rous έναν πάροικο της Πηγής, τον Γιάννη του Αργυρού, δίνοντας στον φεουδάρχη ως αντάλλαγμα άχυρο, και την ίδια μέρα, ύστερα από παράκληση του Arnaou Rous, τον απελευθέρωσε από όλες τις υποχρεώσεις της δουλοπαροικίας.⁷

Στο τέλος του 15ου αιώνα, λίγο μετά το πέρασμα της Κύπρου στους Βενετούς, η Πηγή ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη. Σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα, που δημοσίευσε ο Mas Latrie, καταγράφεται μαζί με τη γειτονική της: «Casal Pigi et Peristerona».⁸

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Πηγή είναι χριστιανικό χωριό, με 33 νοικοκυριά με περιουσία και μια εκκλησία. Τα χωράφια τους ήταν βαμβακοχώραφα και σιτοχώραφα, με λίγα αλώνια και αρκετή άγονη γη. Δέντρα σχεδόν δεν υπήρχαν, μόνο πέντε ελιές· τα νοικοκυριά είχαν λίγα πρόβατα, αγελάδες και ζευγάρια βόδια για το όργωμα.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία της Πηγής είναι αφιερωμένη στον Αρχάγγελο Μιχαήλ, βρίσκεται στη βορειοδυτική άκρη του χωριού και χρονολογείται στον 16ο–18ο αιώνα. Είναι Αρχαίο Μνημείο. Κατά το Cyprus Religious Heritage, το βόρειο μέρος της είναι το παλαιότερο, και το νότιο, με το καμπαναριό, προστέθηκε αργότερα.¹⁰ Στο χωριό υπάρχουν ακόμη τα παρεκκλήσια της Αγίας Μαρίνας, του Τιμίου Σταυρού και του Αγίου Γεωργίου, όλα του 20ού αιώνα.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά χωρίς πότισμα, και η κτηνοτροφία ήταν βασική τους ασχολία.¹¹ Κατά την κρατική έκδοση του 2019 για τους εκτοπισμένους δήμους και κοινότητες, από το 1935 οι κάτοικοι της Περιστερωνοπηγής οργάνωναν στο χωριό ετήσιες επαρχιακές κτηνοτροφικές εκθέσεις.¹² Το 1926 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Περιστερωνοπηγής.

Εκπαίδευση

Κατά την ίδια έκδοση, ως το 1974 είχαν σπουδάσει 69 δάσκαλοι από την Περιστερωνοπηγή.¹³ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Περιστερωνοπηγής, κοινό για τα δύο χωριά, είχε 251 μαθητές και οκτώ δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Πηγή είχε 291 κατοίκους το 1881, 346 το 1891, 450 το 1901, 590 το 1911 και 674 το 1921.¹⁴ Το 1931 είχε 804 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 1.068, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.038 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 1.103 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 600 κάτοικοι της Πηγής, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 41 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Από την Πηγή καταγόταν ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Ανδρέας Επιφανίου.¹⁵

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Πηγή καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Στους πίνακες του Ερυθρού Σταυρού που κατατέθηκαν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων καταγράφεται ότι στις 8 Σεπτεμβρίου 1974 36 άνθρωποι από την Πηγή, τη Σύγκραση και τη Λάπαθο μεταφέρθηκαν στη Γύψου. Η Επιτροπή έκρινε αποδεδειγμένο ότι στη Γύψου υπήρχε κέντρο κράτησης, όπου οι τουρκικές δυνάμεις κρατούσαν Έλληνες αμάχους σε περιορισμό.¹⁶ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δώδεκα κάτοικοι της Πηγής, δέκα άμαχοι και δύο στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Πέντε χάθηκαν στο ίδιο το χωριό και οι άλλοι επτά αλλού, στην Περιστερώνα, στην περιοχή της Κάτω Δερύνειας, στη Βώνη, στο Λευκόνοικο και στην περιοχή του Γαϊδουρά. Τα λείψανα των πέντε έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ επτά εξακολουθούν να αγνοούνται. Στο ίδιο το χωριό καταγράφονται τέσσερις νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι. Τρεις ακόμη κάτοικοι, ένας άμαχος και δύο στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού, στη Γύψου, στην περιοχή του Όβγορου και στον Άγιο Παύλο της Λευκωσίας.

Κατά το Cyprus Religious Heritage, η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ είναι σε κακή κατάσταση: ο τρούλος του καμπαναριού έχει καταρρεύσει, οι σταυροί και οι καμπάνες έχουν αφαιρεθεί, και από τον εξοπλισμό της έχει μείνει μόνο το επιστύλιο του τέμπλου. Το νέο κοιμητήριο του χωριού είναι ερειπωμένο, και οι σταυροί των τάφων είναι σκορπισμένοι.¹⁷