Η Πέτρα είναι μεγάλη, κυρίως ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 13 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 160 μέτρων, στην κοιλάδα του ποταμού Ατσά, βόρεια από τα μεταλλεία χαλκού της Σκουριώτισσας. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.034 κατοίκους, από τους οποίους 966 ήταν Έλληνες και 63 Τούρκοι.

Όνομα

Στις μεσαιωνικές πηγές το χωριό γράφεται «Petra» και «Pietra», και τον 15ο αιώνα και στον πληθυντικό, «Petres». Από την Πέτρα πήρε το όνομά του ο Πετρασίτης, όπως λέγεται ο ποταμός της κοιλάδας στο κάτω μέρος του, προς την Πεντάγεια. Το χωριό λέγεται και Πέτρα Σολέας, γιατί ανήκε στα χωριά της Σολέας: ήδη ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος το αναφέρει ανάμεσα στα χωριά που πότιζε ο ποταμός της κοιλάδας της Σολέας.¹

Αρχαιολογικοί χώροι

Στη θέση Χαλαντρικάς, που το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει στη γη της Πέτρας και του Αγίου Γεωργίου Λεύκας, στα όρια με το Καλό Χωριό, βρίσκεται ένας προελληνικός οικισμός, που οι αρχαιολόγοι ονόμασαν από το Καλό Χωριό. Το 1973 και το 1974 τον ανάσκαπτε αμερικανική αποστολή του Πανεπιστημίου Kent State, υπό τον James R. Carpenter, ώσπου η ανασκαφή διακόπηκε το καλοκαίρι του 1974 εξαιτίας της τουρκικής εισβολής.²

Φραγκοκρατία

Η Πέτρα εμφανίζεται στις πηγές τη δεκαετία του 1370, ως φέουδο. Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς γράφει ότι ο βασιλιάς Πέτρος Β΄ έκανε τον Θιβάλτ Μπελφαράζ (Thibat Belfarage), έναν Κύπριο αστό, ιππότη και τουρκοπουλιέρη, δηλαδή αρχηγό του ελαφρού ιππικού, και του έδωσε την Τριμιθιά και την Πέτρα με την περιοχή τους. Ήταν η ανταμοιβή του γιατί, στον πόλεμο εναντίον των Γενουατών, είχε φέρει από τη Βενετία στρατιώτες για τον βασιλιά. Ο Μπελφαράζ ζήτησε ύστερα και την Ελιά, ως γειτονική της Πέτρας, και το κάστρο του Κουρίκου στη Μικρά Ασία· όταν ο βασιλιάς του αρνήθηκε το κάστρο, σκότωσε τον ιερέα που τον είχε συμβουλέψει να μην του το δώσει, και καταδικάστηκε σε θάνατο.³

Τη δεκαετία του 1460 ο Βουστρώνιος καταγράφει τις «Petres» ανάμεσα στα φέουδα που μοίρασε ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄, δοσμένες στον αδελφό (fra) Gioan Ribera.⁴ Τον Ιούλιο του 1468 ο ίδιος βασιλιάς ονομάζει σε ένα διάταγμά του την Πέτρα «δικό μας χωριό» και παραχωρεί σε έναν άνθρωπο της υπηρεσίας του, για να κατοικήσει, το αρχοντικό του χωριού με τους κήπους του. Το διάταγμα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, ανέθετε την εκτέλεσή του στον βάιλο της Μόρφου, τον βασιλικό διοικητή της περιοχής.⁵

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Πέτρα είναι χωριό με μεικτό πληθυσμό, με 63 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν κυρίως σιτοχώραφα και λίγα βαμβακοχώραφα, πάνω από 400 ελιές και 127 μουριές, περίπου 730 πρόβατα και κατσίκες, τρία ελαιοτριβεία και έναν νερόμυλο.⁶

Ο Γερμανός αρχαιολόγος Ludwig Ross, που πέρασε από την Πέτρα το 1845, τη βρήκε «μεγάλο χωριό, όμορφα τοποθετημένο σε ένα εύφορο, καλά ποτισμένο λεκανοπέδιο». Σημείωσε ότι λίγο πριν είχε βρεθεί στο χωριό ένας παλιός λαξευτός τάφος με μικρά γυάλινα αγγεία, και ότι η εκκλησία ξεχώριζε για την πολύ μυτερή στέγη της, με κεραμίδια και πλάκες. Ο ιερέας της Πέτρας τον οδήγησε στις αρχαίες στοές των μεταλλείων της Σκουριώτισσας.⁷

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος, γνωστή και ως Χρυσοσώτηρος. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, έγραφε το 1918 ότι ως πρόσφατα υπήρχε στο χωριό μια πολύ γραφική παλιά εκκλησία της Μεταμορφώσεως· κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο ναός ξαναχτίστηκε ολόκληρος στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.⁸

Η εκκλησία του Αγίου Βασιλείου, του 14ου αιώνα, είναι Αρχαίο Μνημείο· πριν από το 1974 χρησιμοποιούνταν ως τζαμί. Στο κοιμητήριο, ανατολικά του χωριού, ο Λεβέντης έχτισε το 1960 το παρεκκλήσι του Αγίου Αναστασίου του Πέρση, πιστό αντίγραφο της εκκλησίας του Αγίου Ιακώβου στο Τρίκωμο.⁹ Στο χωριό υπήρχαν ακόμη οι εκκλησίες της Αγίας Μαρίνας, του Αγίου Γεωργίου και του Αγίου Ζαχαρία.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 μεγάλο μέρος της γης ποτιζόταν από τα δύο φράγματα της Πέτρας, πάνω στον Ατσά, νοτιοανατολικά του χωριού. Οι κάτοικοι καλλιεργούσαν όσπρια και λαχανικά, εσπεριδοειδή, σιτηρά και οπωροφόρα. Πολλοί δούλευαν στα γειτονικά μεταλλεία της Σκουριώτισσας, του Μαυροβουνίου και του Απλικιού, στις εγκαταστάσεις του Ξερού και στο λιμάνι του Καραβοστασίου, από όπου φόρτωναν το μετάλλευμα· σε αυτά η εγκυκλοπαίδεια αποδίδει τη μεγάλη αύξηση του πληθυσμού στις αρχές του 20ού αιώνα.¹⁰ Το 1937 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Πέτρας και το 1954 το Συνεργατικό Παντοπωλείο του χωριού.

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο ευεργέτης Αναστάσιος Γ. Λεβέντης ενίσχυσε σημαντικά την εκπαίδευση στην Πέτρα στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα και χρηματοδότησε και άλλα κοινωφελή έργα στο χωριό.¹¹

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Κύπριο λόγιο Ιερώνυμο Περιστιάνη, πριν από το 1875 ο παπα-Κυριάκος Ευθυμίου δίδασκε στο χωριό τα «κοινά γράμματα». Το 1875 ιδρύθηκε αλληλοδιδακτικό σχολείο κοντά στην εκκλησία και στο ποτάμι, με δάσκαλο τον Λεωνίδα Μαχλουζαρίδη από τον Καλοπαναγιώτη, που είχε φοιτήσει στη Θεολογική Σχολή του Σταυρού στα Ιεροσόλυμα και συνέχισε να διδάσκει και στην Αγγλοκρατία. Η κοινότητα τον πλήρωνε 30 τουρκικές λίρες τον χρόνο, και οι γονείς έσπερναν, θέριζαν και του παρέδιδαν τη σοδειά ενός κομματιού γης. Το πρώτο σχολείο το παρέσυρε το ποτάμι σε μια πλημμύρα και ξαναχτίστηκε αλλού.¹² Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Πέτρας είχε 109 μαθητές και τέσσερις δασκάλους.

Πληθυσμός

Από τη δεκαετία του 1940 η Πέτρα είχε πάνω από χίλιους κατοίκους. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 472 κατοίκους το 1881, 477 το 1891, 537 το 1901, 574 το 1911 και 739 το 1921.¹³ Το 1931 είχε 983 κατοίκους, 896 χριστιανούς και 87 μουσουλμάνους, και το 1946 1.120, από τους οποίους 1.010 ήταν ορθόδοξοι, 102 μουσουλμάνοι και 8 άλλοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.034 κατοίκους, 966 Έλληνες, 63 Τούρκους και 5 Μαρωνίτες, και το 1973 910 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 572 κάτοικοι της Πέτρας, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 63 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Πέτρα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Έξι κάτοικοι της Πέτρας, όλοι άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι πέντε χάθηκαν στο ίδιο το χωριό, και ο έκτος στην περιοχή της Ελιάς. Τα λείψανα δύο από αυτούς εντοπίστηκαν και ταυτοποιήθηκαν· οι άλλοι τέσσερις εξακολουθούν να αγνοούνται. Δύο στρατιώτες από την Πέτρα σκοτώθηκαν αλλού, στην περιοχή Αγλαντζιάς και στη Μια Μηλιά.

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία της Μεταμορφώσεως και τις άλλες εκκλησίες του χωριού μέσα σε τουρκικό στρατόπεδο. Σήμερα το χωριό είναι ερειπωμένο, και μέρος του, μαζί με τις εκκλησίες και το κοιμητήριο, είναι απαγορευμένη στρατιωτική περιοχή.¹⁴