Το Περιστερωνάρι είναι μικρή, μεικτή κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 14 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 80 μέτρων, κοντά στο Καλό Χωριό Λεύκας. Από τη γη του περνούν οι ποταμοί Σέτραχος και Λευκάτης.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 199 κατοίκους, από τους οποίους 138 ήταν Έλληνες και 61 Τούρκοι.

Όνομα

Στον κατάλογο φέουδων του 15ου αιώνα το χωριό γράφεται «Peristeronari». Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος το έγραψε το 1890 «Περεστερώνα».² Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) το καταγράφει ως «Περιστερωνάρι, τό».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Το Περιστερωνάρι εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή τη δεκαετία του 1460, στον κατάλογο των φέουδων που μοίρασε ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄. Τον διασώζει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος, που αναφέρει το χωριό και στην περιγραφή των ποταμών της Κύπρου.⁴

Αρχαιότητα

Ο Σακελλάριος έγραφε ότι νότια της Λεύκας υπήρχαν ερείπια αρχαίας πόλης, που απλώνονταν ως το Καλό Χωριό και το Περιστερωνάρι. Τα θεώρησε πιθανότατα ερείπια της Αίπειας, της πόλης που κατά τον Πλούταρχο βρισκόταν ψηλά, πάνω από τους Σόλους: κατά την παράδοση, ο βασιλιάς Φιλόκυπρος μετέφερε τους κατοίκους της στην πεδιάδα από κάτω, δηλαδή στη θέση των Σόλων.⁵ Η ταύτιση αυτή δεν έχει επιβεβαιωθεί. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στο Περιστερωνάρι δεν έγιναν ποτέ συστηματικές ανασκαφές.⁶ Η περιοχή, κοντά στους Σόλους, πιθανότατα ανήκε στο αρχαίο βασίλειο των Σόλων.

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε το Περιστερωνάρι ως φέουδο στον Manoli Zebe, με τη σημείωση «libero». Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η σημείωση αυτή σήμαινε ότι το φέουδο δόθηκε με φοροαπαλλαγή. Ο ίδιος πήρε από τον βασιλιά και το χωριό «Assomato de Ghilani».⁷

Ο Βουστρώνιος, που έγραφε στα χρόνια της Βενετοκρατίας, κατατάσσει το Περιστερωνάρι στα χωριά που πότιζε ο ποταμός που ονομάζει «Caris», δηλαδή ο Καρκώτης. Ο ποταμός πηγάζει από το Τρόοδος και κατεβαίνει βόρεια από την κοιλάδα της Σολέας· ο Βουστρώνιος απαριθμεί τα χωριά του από την Κακοπετριά, την Ευρύχου και τη Λινού ως την Πέτρα, την Ελιά και τη Μελάνισσα, και τελευταίο το Περιστερωνάρι.⁸

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Περιστερωνάρι καταγράφεται ως μουσουλμανικό χωριό, με οκτώ νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν κυρίως σιτοχώραφα και λίγα βαμβακοχώραφα, 241 ελιές, 17 μουριές, δύο ελαιοτριβεία και λίγα βόδια για το όργωμα.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η εκκλησία του χωριού ήταν αφιερωμένη στον άγιο Δημήτριο· το Gazetteer τη σημειώνει μέσα στον οικισμό, με το ομώνυμο τοπωνύμιο γύρω της. Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 καταγράφει ακόμη την εκκλησία του Προφήτη Ηλία· στη γη του χωριού το Gazetteer σημειώνει δύο θέσεις με το όνομα Άγιος Ηλίας.¹⁰

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν εσπεριδοειδή, πορτοκαλιές και κιτρομηλιές, σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά. Πολλοί δούλευαν στα μεταλλεία της περιοχής και στις εγκαταστάσεις τους. Δίπλα από το χωριό περνούσε η σιδηροδρομική γραμμή που μετέφερε το μετάλλευμα από το μεταλλείο της Σκουριώτισσας στις εγκαταστάσεις του Ξερού και του Καραβοστασίου.¹¹

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 49 κατοίκους το 1881, 45 το 1891, 57 το 1901, 64 το 1911 και 67 το 1921.¹² Το 1931 το Περιστερωνάρι είχε 111 κατοίκους, 46 χριστιανούς και 65 μουσουλμάνους, και το 1946 73, από τους οποίους 23 ήταν ορθόδοξοι και 50 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 199 κατοίκους, 138 Έλληνες και 61 Τούρκους, και το 1973 183 Έλληνες και γύρω στους 20 Τούρκους (εκτίμηση).

Εθνικοί αγώνες

Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει έναν Έλληνα κάτοικο του χωριού που συμμετείχε ή συνέδραμε στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Περιστερωνάρι καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στη γη του Περιστερωναριού καταγράφονται δύο νεκροί του 1974, και οι δύο στρατιώτες, που έπεσαν στο χωριό και στην περιοχή Περιστερωναριού–Λεύκας.

Κατά τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009, ο τουρκικός στρατός κατεδάφισε και τις δύο εκκλησίες του χωριού, του Αγίου Δημητρίου και του Προφήτη Ηλία.