Η Περιστερώνα είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 20 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 30 μέτρων, στον κάμπο της Μεσαορίας. Είναι σχεδόν ενωμένη με τη γειτονική Πηγή, και τα δύο χωριά είναι γνωστά μαζί ως Περιστερωνοπηγή· κοινά ήταν και το δημοτικό σχολείο και η συνεργατική εταιρεία τους.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 571 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς γράφει το χωριό «Περιστερόνα τῆς Μεσαρίας», δηλαδή της Μεσαορίας, για να το ξεχωρίσει από τις άλλες Περιστερώνες του νησιού. Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος το γράφει «Peristerona del Pian», δηλαδή του κάμπου, και «Peristerona della Massaria».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Περιστερώνα είναι συνδεδεμένη με τον άγιο Αναστάσιο. Ο Μαχαιράς καταγράφει την παράδοση για τους τριακόσιους αγίους που ήρθαν στην Κύπρο από την Παλαιστίνη, σκόρπισαν στο νησί και έζησαν ασκητικά σε σπηλιές, και αναφέρει ανάμεσά τους τον θαυματουργό άγιο Αναστάσιο στην Περιστερώνα της Μεσαορίας. Το ίδιο γράφει και ο Βουστρώνιος.³

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε την Περιστερώνα ως φέουδο. Στον κατάλογο του Βουστρωνίου εμφανίζεται δύο φορές: μία στον Alupo de Beldaghe και μία στον Franceschin Camus, μαζί με άλλα τρία χωριά.⁴ Ο Alupo, που ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie τον γράφει και Lupo de Beldari, ήταν ένας από τους δύο ομήρους που έδωσε ο Ιάκωβος ως εγγύηση στους Γενουάτες της Αμμοχώστου, στους όρους για την παράδοση της πόλης σε αυτόν.⁵

Στο τέλος του 15ου αιώνα, λίγο μετά το πέρασμα της Κύπρου στους Βενετούς, η Περιστερώνα ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη. Σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα, που δημοσίευσε ο Mas Latrie, καταγράφεται μαζί με τη γειτονική της: «Casal Pigi et Peristerona».⁶

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Περιστερώνα χαρακτηρίζεται μικτό χωριό, με 56 νοικοκυριά με περιουσία και μια εκκλησία. Στη γη της καταγράφεται χωριστά και η μονή του Αγίου Αναστασίου. Τα χωράφια ήταν κυρίως βαμβακοχώραφα και σιτοχώραφα, με λίγα ελαιόδεντρα και μουριές. Τα νοικοκυριά είχαν σχεδόν 900 πρόβατα, αγελάδες, ζευγάρια βόδια για το όργωμα και κυψέλες.⁷

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία της Περιστερώνας είναι αφιερωμένη στον άγιο Αναστάσιο και χτίστηκε το 1953, ακριβώς ανατολικά από την παλιά εκκλησία της μονής του ίδιου αγίου, στο κέντρο του διπλού χωριού.⁸

Η εκκλησία της μονής του Αγίου Αναστασίου χρονολογείται στον 18ο αιώνα και είναι Αρχαίο Μνημείο. Κατά το Cyprus Religious Heritage, εκκλησία υπήρχε εκεί ήδη στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και ανακαινίστηκε το 1775· στο δάπεδό της βρίσκεται ο τάφος του αγίου.⁹ Κατά την κρατική έκδοση του 2019 για τους εκτοπισμένους δήμους και κοινότητες, την ξανάχτισε από τα θεμέλια ο άγιος Πανάρετος, που γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Περιστερωνοπηγή, και η μονή λειτουργούσε ως εκπαιδευτικό κέντρο της περιοχής.¹⁰ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στη γιορτή του αγίου γινόταν στο χωριό μεγάλο πανηγύρι.¹¹

Στο χωριό υπάρχουν ακόμη τα παρεκκλήσια της Παναγίας Φανερωμένης, που ο κατάλογος του 2009 χρονολογεί στον 6ο και στον 15ο αιώνα, του Αγίου Γεωργίου, του 1953, και του Αγίου Ρηνά, του 20ού αιώνα.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά χωρίς πότισμα, η κτηνοτροφία ήταν αρκετά ανεπτυγμένη, και παλαιότερα το χωριό ήταν γνωστό για την κατασκευή σακιών.¹² Κατά την έκδοση του 2019, από το 1935 οι κάτοικοι της Περιστερωνοπηγής οργάνωναν στο χωριό ετήσιες επαρχιακές κτηνοτροφικές εκθέσεις.¹³ Το 1926 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Περιστερωνοπηγής.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, σχολείο λειτούργησε στην Περιστερώνα από το 1875, στη μονή του Αγίου Αναστασίου, που δεν είχε πια μοναχούς. Πρώτος δάσκαλος ήταν ο Γεώργιος Ευστρατίου από τη Λάρνακα, που δίδασκε πριν στο Λευκόνοικο, όπου ως τότε πήγαιναν να μάθουν γράμματα τα παιδιά της Περιστερώνας· από το 1875 φοιτούσαν στην Περιστερώνα και παιδιά από τα γύρω χωριά.¹⁴ Κατά την έκδοση του 2019, ως το 1974 είχαν σπουδάσει 69 δάσκαλοι από την Περιστερωνοπηγή.¹⁵ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Περιστερωνοπηγής, κοινό για τα δύο χωριά, είχε 251 μαθητές και οκτώ δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Περιστερώνα είχε 450 κατοίκους το 1881, 538 το 1891, 553 το 1901, 641 το 1911 και 693 το 1921.¹⁶ Το 1931 είχε 686 κατοίκους, 476 χριστιανούς και 210 μουσουλμάνους, και το 1946 693, από τους οποίους 507 ήταν ορθόδοξοι και 186 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 571 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 566 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 331 κάτοικοι της Περιστερώνας, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 15 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Περιστερώνα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Εννέα κάτοικοι της Περιστερώνας, τρεις άμαχοι και έξι στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Ένας χάθηκε στο ίδιο το χωριό και οι άλλοι οκτώ αλλού: δύο στη γειτονική Πηγή, και οι υπόλοιποι στην Κερύνεια, στις περιοχές του Αγίου Επικτήτου και του Αγίου Γεωργίου της Κερύνειας, στο έκτο μίλι του δρόμου Καραβά–Κερύνειας, στον Κεφαλόβρυσο, στην περιοχή του Καπουτίου, και στη Γλυκιώτισσα. Τα λείψανα των τεσσάρων έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ πέντε εξακολουθούν να αγνοούνται. Στο ίδιο το χωριό καταγράφεται ένας νεκρός του 1974, άμαχος. Τέσσερις ακόμη κάτοικοι, τρεις άμαχοι και ένας στρατιώτης, σκοτώθηκαν αλλού: δύο στην περιοχή του Γαϊδουρά, ένας στην περιοχή του Αγίου Παύλου της Λευκωσίας και ένας στη Βιτσάδα.

Κατά το Cyprus Religious Heritage, και οι δύο εκκλησίες του Αγίου Αναστασίου είναι σε κακή κατάσταση. Από την εκκλησία της μονής έχουν αφαιρεθεί οι καμπάνες και οι σταυροί, το καμπαναριό στηρίζεται προσωρινά με σκαλωσιές, από τον εξοπλισμό της έχει μείνει μόνο ένα μικρό κομμάτι του τέμπλου, και ο τάφος του αγίου στο δάπεδο είναι γεμάτος σοβάδες, πέτρες, άχυρα και κουτσουλιές. Στη νέα εκκλησία οι είσοδοι έχουν σχεδόν όλες χτιστεί, οι καμπάνες λείπουν, και από τον εξοπλισμό της έχει μείνει μόνο το πέτρινο τέμπλο, χωρίς τις εικόνες.¹⁷

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Ρώσος ποιητής Γεβγκένι Γεφτουσένκο, συγκινημένος από την τραγωδία της κατοχής, έγραψε ποίημα με επίκεντρο την Περιστερώνα Αμμοχώστου.¹⁸