Η Πεντάγεια είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας
Λευκωσίας. Βρίσκεται 11 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Μόρφου, σε υψόμετρο
20 μέτρων, στην πεδιάδα της Μόρφου, κοντά στην ακτή του κόλπου της
Μόρφου. Τη γη της διασχίζουν οι ποταμοί Καργώτης και Ατσάς, και σε
αυτήν, κοντά στη θάλασσα, βρίσκεται το μετόχι της Μονής Κύκκου στον
Ξεροπόταμο. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.105
κατοίκους, από τους οποίους 1.059 ήταν Έλληνες.
Όνομα
Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς γράφει το
χωριό «Πενταγία», και οι ιταλικές και γαλλικές πηγές της Φραγκοκρατίας
και της Βενετοκρατίας «Pendaia» και «Pendaies». Στο ενωτικό δημοψήφισμα
του 1950 το όνομα γράφεται «Πεντάγυια», και το επίσημο τοπωνυμικό
ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) το καταγράφει ως «Πεντάγεια, η».
Ίδρυση και πρώτες αναφορές
Η Πεντάγεια εμφανίζεται στις πηγές ήδη στις αρχές του 14ου αιώνα: ο
Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος, στα γεγονότα του
1310, αναφέρει τη Μόρφου ως χωριό «της περιφέρειας της Πεντάγειας». Ο Μαχαιράς την αναφέρει από τα
γεγονότα του 1363 και ύστερα. Ο Έλληνας φιλόλογος του 19ου αιώνα
Αθανάσιος Σακελλάριος την ταύτισε με τη Σέτραχο, που ο Έλληνας λόγιος
του 12ου αιώνα Ιωάννης Τζέτζης αναφέρει ως πόλη και ποταμό της Κύπρου· η
ταύτιση δεν έχει επιβεβαιωθεί.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο οικισμός αποτελούνταν
παλαιότερα από πέντε μικρότερους οικισμούς ή ενορίες, ένας από τους
οποίους είχε αναπτυχθεί γύρω από το μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου. Το
Κοινοτικό Συμβούλιο Πεντάγειας τις ονομάζει Πάνω Πεντάγεια, Κάτω
Πεντάγεια, Άγιο Γεώργιο, Σταυρό και Άρμενα, και τα ονόματα αυτά σώζονται
ως τοπωνύμια στη γη της κοινότητας.
Αρχαιολογικοί χώροι
Στη θέση Μάντρες, νότια του χωριού, ο Κύπριος αρχαιολόγος Βάσος
Καραγιώργης ανέσκαψε το 1960, για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων,
έναν ανέπαφο θαλαμωτό τάφο των αρχών της ύστερης προελληνικής περιόδου,
γύρω στο 1600 π.Χ. Ο τάφος είχε δύο διαδοχικές ομαδικές ταφές, 22 και 12
ανθρώπων, χαλκά αντικείμενα, χάντρες από φαγεντιανή και πολλά αγγεία με
λευκό επίχρισμα (White Slip). Ο Καραγιώργης υποστήριξε ότι τα αγγεία
αυτά αποδεικνύουν ότι η κεραμική αυτή είχε κυπριακή καταγωγή και όχι
συριακή, όπως πίστευαν πολλοί. Η ίδια έκθεση καταγράφει, ανάμεσα στο
χωριό και τις Μάντρες, στη θέση Μύλοι, ένα ρωμαϊκό νεκροταφείο και έναν
σημαντικό οικισμό της ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου.
Το 1963 το Τμήμα Αρχαιοτήτων κατέγραψε έναν ακόμη τάφο στις Μάντρες,
λίγο νεότερο, που είχε συληθεί, αλλά το μεγαλύτερο μέρος των ευρημάτων
του περισυλλέχθηκε. Το 1964 ανέσκαψε τέσσερις τάφους της αρχαϊκής
αρχαίας ελληνικής περιόδου στη θέση Κούτσουλλος, ανατολικά των αρχαίων
Σόλων, με αμφορείς, κανάτες και λυχνάρια. Το
καλοκαίρι του 1974 το Πανεπιστήμιο Kent State των Ηνωμένων Πολιτειών
άρχισε ανασκαφή σε προελληνικό οικισμό στην Πεντάγεια, που διακόπηκε από
την τουρκική εισβολή.
Αρχαιότητα
Οι τάφοι στις Μάντρες και ο οικισμός που άρχισε να ερευνάται το 1974
δείχνουν ότι η περιοχή κατοικούνταν ήδη στην προελληνική περίοδο. Στην
αρχαία ελληνική περίοδο η Πεντάγεια πιθανότατα ανήκε στο βασίλειο των
Σόλων, που η πρωτεύουσά του βρισκόταν λίγα χιλιόμετρα δυτικά· ο
Βουστρώνιος γράφει ότι «κοντά στην Πεντάγεια ήταν η πόλη των Σόλων».
Φραγκοκρατία
Στη Φραγκοκρατία η Πεντάγεια έδωσε το όνομά της σε μία από τις
διοικητικές περιφέρειες (contrade) του νησιού, που περιλάμβανε και τη
Μόρφου. Επικεφαλής της ήταν ένας διοικητής,
ο «civitano» ή «chevetaine»· τον Μάρτιο του 1468 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄
διόρισε στη θέση αυτή, για έναν χρόνο, τον Giacomo Maltese, που του
δάνεισε 100 δουκάτα και θα τα έπαιρνε πίσω από τον φόρο φύλαξης της
περιφέρειας. Κατά τον Γάλλο ιστορικό του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie,
ο φόρος αυτός πιθανότατα πληρωνόταν από τους κατοίκους των περιοχών που
ήταν πιο εκτεθειμένες στις επιδρομές των πειρατών, όπως η Πεντάγεια.
Η θέση της στη θάλασσα την έκανε στόχο επιδρομών. Κατά τον Μαχαιρά,
το 1363 δώδεκα τουρκικά πλοία αποβιβάστηκαν στην Πεντάγεια, λεηλάτησαν
την περιοχή και πήραν αιχμαλώτους, και το 1373 γενουατικές γαλέρες
έφτασαν ως εκεί, όπου τις περίμενε με τριακόσιους άνδρες ο κοντόσταυλος,
δηλαδή ο αρχιστράτηγος του βασιλείου, Ιάκωβος ντε Λουζινιάν. Την επόμενη
χρονιά ο ίδιος μάζευε τρόφιμα από τη Μόρφου και την Πεντάγεια για να
εφοδιάσει τα κάστρα της Κερύνειας και του Αγίου Ιλαρίωνα, που
αντιστέκονταν ακόμη στους Γενουάτες. Η Πεντάγεια είχε και λιμάνι: στη
συνθήκη με τους Γενουάτες, που περιγράφει ο Μαχαιράς, ο βασιλιάς
δεσμεύτηκε ότι τα πλοία που έρχονταν από την Τουρκία δεν θα έπιαναν πια
εκεί, αλλά μόνο στην Κερύνεια. Το 1462–63, κατά τον
Βουστρώνιο, οι γαλέρες του Sor de Naves, που πολεμούσε στο πλευρό της
βασίλισσας Καρλόττας εναντίον του Ιακώβου, προσπάθησαν να λεηλατήσουν
τον τόπο, αλλά ο διοικητής της Πεντάγειας Δημήτριος ντε Κορόν μάζεψε
όσους άνδρες βρήκε και τους απώθησε ως τη θάλασσα.
Βενετοκρατία
Στη Βενετοκρατία η Πεντάγεια ήταν μία από τις δώδεκα περιφέρειες της
Κύπρου, και μία από τις δέκα παραθαλάσσιες· τον διοικητή της τον όριζαν
οι Βενετοί διοικητές της Λευκωσίας.
Τουρκοκρατία
Μετά την οθωμανική κατάκτηση η Πεντάγεια έγινε έδρα μιας από τις
δεκαεπτά διοικητικές περιφέρειες (καζάδες) του νησιού, όπως γράφει το
1788 ο Κύπριος ιστορικός αρχιμανδρίτης Κυπριανός. Ο
ίδιος ο οικισμός όμως είχε μικρύνει πολύ. Στην κτηματική απογραφή που
έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν
περιουσία, η Πεντάγεια είναι χριστιανικό χωριό με έξι νοικοκυριά με
περιουσία. Είχαν σιτοχώραφα, αρκετή χέρσα γη, 35 ελιές και λίγα βόδια
και αγελάδες.
Αγγλοκρατία
Το 1918 ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων
μνημείων της Κύπρου, περιγράφει την Πεντάγεια ως μικρό χωριό με φτωχά
πλινθόκτιστα σπίτια, και σημειώνει ότι ο μεγάλος κόλπος λεγόταν ακόμη
και τότε «κόλπος της Πεντάγειας». Λίγα χρόνια αργότερα
το χωριό άρχισε να μεγαλώνει γρήγορα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή
Εγκυκλοπαίδεια, σε αυτό συνέβαλαν τα μεταλλεία της περιοχής, οι
εγκαταστάσεις επεξεργασίας και φόρτωσης του μεταλλεύματος στο γειτονικό
Καραβοστάσι και ο σιδηρόδρομος που ένωνε την Πεντάγεια με τη Λευκωσία
και την Αμμόχωστο. Κοντά στο χωριό λειτούργησε νοσοκομείο, κυρίως για
τους εργάτες των μεταλλείων, που εξυπηρετούσε όμως και όλη την περιοχή
ως το 1974.
Εκκλησίες και μονές
Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, βόρεια από το παλιό
κέντρο, είναι αφιερωμένη στον άγιο Νικόλαο και χτίστηκε τον 20ό αιώνα. Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει και
την παλιά εκκλησία του Αγίου Νικολάου, που έχει καταρρεύσει. Το παλιό
κοιμητήριο, γύρω από τον Άγιο Νικόλαο, έκλεισε το 1940· το νέο βρίσκεται
στη νότια άκρη του χωριού, ανάμεσα σε περιβόλια με πορτοκαλιές.
Στον Ξεροπόταμο, κοντά στη θάλασσα, βρίσκεται το μετόχι της Μονής
Κύκκου, με την εκκλησία των Αγίων Σεργίου και Βάκχου, του 16ου ως 18ου
αιώνα. Ο Jeffery αναφέρει ότι μια ελληνική επιγραφή του 16ου αιώνα, που
δεν φαινόταν πια, κατέγραφε την ίδρυση του μοναστηριού, και ότι στον
περίβολο και στους τοίχους του υπήρχαν αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη από
τους Σόλους, ανάμεσά τους πέντε μεγάλα μαρμάρινα κιονόκρανα.
Οικονομία και κοινωνική ζωή
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Πεντάγεια βρισκόταν πάνω
στο μεγαλύτερο υδροφόρο στρώμα της Κύπρου, της δυτικής Μεσαορίας, και με
τις γεωτρήσεις και το νερό του Ατσά και του Καργώτη ποτίζονταν μεγάλες
εκτάσεις. Πριν από το 1974 η κύρια καλλιέργεια ήταν τα εσπεριδοειδή,
κυρίως πορτοκαλιές, και καλλιεργούνταν ακόμη λαχανικά και σιτηρά. Το
μετόχι του Ξεροποτάμου έδινε δουλειά στους κατοίκους, και το 1956 η γη
του, πάνω από τέσσερις χιλιάδες στρέμματα, νοικιάστηκε σε γεωργική
εταιρεία, που τη μετέτρεψε σε σύγχρονο αγρόκτημα με εσπεριδοειδή και
αβοκάντο, καλλιέργεια ως τότε άγνωστη στην Κύπρο.
Το 1943 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία του χωριού και το 1955
το Συνεργατικό Παντοπωλείο.
Εκπαίδευση
Κατά το Κοινοτικό Συμβούλιο Πεντάγειας, ως το 1915 τα παιδιά του
χωριού πήγαιναν στο σχολείο της Πέτρας. Τη σχολική χρονιά 1915–16
λειτούργησε στην Πεντάγεια δημοτικό σχολείο, με 27 μαθητές, σε
νοικιασμένο σπίτι, και το 1917 χτίστηκε σχολικό κτίριο με εισφορές του
ηγουμένου του Κύκκου Κλεόπα και της μεταλλευτικής εταιρείας και με την
εργασία των κατοίκων. Τη χρονιά 1957–58 το σχολείο είχε τρεις δασκάλους
και 114 μαθητές. Τον Μάρτιο του 1974 λειτούργησε νέο σχολείο με οκτώ
αίθουσες, σε γη που δώρισε η Μονή Κύκκου.
Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 203 μαθητές
και έξι δασκάλους.
Πληθυσμός
Η Πεντάγεια μεγάλωσε γρήγορα στον 20ό αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή
Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 184 κατοίκους το 1881, 177 το 1891, 127 το
1901, 171 το 1911 και 319 το 1921. Το 1931 είχε 420
κατοίκους, 410 χριστιανούς και 10 μουσουλμάνους, και το 1946 736, από
τους οποίους 716 ήταν ορθόδοξοι, 10 μουσουλμάνοι και 10 άλλοι (στις
απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960
είχε 1.105 κατοίκους, 1.059 Έλληνες, 19 Τούρκους και 27 άλλους, ανάμεσά
τους 19 Βρετανούς, και το 1973 1.322 Έλληνες.
Εθνικοί αγώνες
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 449 κάτοικοι της
Πεντάγειας, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο
Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 13 Έλληνες κατοίκους του χωριού που
συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.
Στον δρόμο Πεντάγειας–Ξερού οι Βρετανοί είχαν στρατόπεδο, όπου
κρατήθηκαν μέλη της ΕΟΚΑ από την περιοχή του Πύργου της Τηλλυρίας,
ανάμεσά τους οι αγωνιστές Γεώργιος Νικολάου και Στέλιος Τριταίος.
Η τουρκική εισβολή του 1974
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Πεντάγεια καταλήφθηκε από τον
τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Οι
κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον τουρκικό στρατό που προχωρούσε. Κάποιοι
έμειναν στο χωριό· κατά μαρτυρία προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων
Δικαιωμάτων, τον Φεβρουάριο ή τον Μάρτιο του 1975 άνθρωποι από την
Πεντάγεια μεταφέρθηκαν σε σπίτια της Μόρφου, όπου κρατούνταν σε
περιορισμό, και οι τελευταίοι αφέθηκαν ελεύθεροι μόλις τον Ιούλιο του
1975. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές
δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των
κατοίκων.
4 κάτοικοι της Πεντάγειας, όλοι στρατιώτες, αγνοούνται από το 1974.
Κανείς δεν χάθηκε μέσα στο χωριό· χάθηκαν στην περιοχή Λαπήθου, στον
Άγιο Γεώργιο Κερύνειας, στην περιοχή Λαπήθου–Καραβά και στην περιοχή
Αγίου Ερμολάου. Τα λείψανα των 2 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ
2 εξακολουθούν να αγνοούνται. Άλλοι 2 κάτοικοι, στρατιώτες, σκοτώθηκαν
αλλού, ο ένας στην Αθαλάσσα και στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας και ο
άλλος στα Πάναγρα. Στο ίδιο το χωριό καταγράφονται δύο νεκροί, και οι
δύο άμαχοι.
Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου
Νικολάου σε τζαμί. Το μετόχι του Ξεροποτάμου βρίσκεται μέσα σε τουρκικό
στρατόπεδο· κατά το Κοινοτικό Συμβούλιο Πεντάγειας, η εκκλησία των Αγίων
Σεργίου και Βάκχου βεβηλώθηκε και χρησιμοποιείται από τον τουρκικό
στρατό ως αποθήκη πυρομαχικών.
Πηγές (28)
- Μεγάλη
Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Πεντάγεια» (ετυμολογία, πέντε
ενορίες, παράδοση για το μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου, μεταλλεία,
σιδηρόδρομος, νοσοκομείο, καλλιέργειες, αγρόκτημα Ξεροποτάμου· πληθυσμός
1881–1921)
- A
Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, τ. 1: Πεντάγεια (σ. 981), Πάνω
Πεντάγεια (σ. 960), Άγιος Γεώργιος, μονή και τοπωνύμιο (σσ. 42, 45),
Άρμενα (σ. 181), Ατσάς (σ. 208), Καργώτης (σ. 478), Ξεροπόταμος, μονή
(σ. 909), Σταυρός (σ. 1143)
- Α.
Σακελλάριος, Τα Κυπριακά, τ. Α΄ (Αθήνα 1890), σ. 137 (Πεντάγεια =
Σέτραχος· ο Τζέτζης· «Πενταγία» του Μαχαιρά· μετόχι
Ξεροποτάμου)
- L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des
princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σσ. 204–205 (Μάρτιος
1468: ο Giacomo Maltese chevetaine της «contrée de Pendaies»· ο φόρος
φύλαξης), σσ. 504–505 (βαϊλία της Μόρφου: «Casal Pandaglia»), σ. 528 (οι
δώδεκα περιφέρειες· civitani από τους rettori της Λευκωσίας)
- Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie
(1886), σ. 19 (κοντά στην Πεντάγεια η πόλη των Σόλων), σ. 31 (contrada
di Pendaia), σ. 220 (1310: «casal Morpho, contrada de Pendaïa»), σσ.
409–410 (1462–63: ο civitano Δημήτριος ντε Κορόν απωθεί τις γαλέρες του
Sor de Naves), σσ. 458–459 (civitani στη Βενετοκρατία)
- Λεόντιος
Μαχαιράς, Χρονικό (Chronique de Chypre, μτφρ. E. Miller – K. Σάθας,
Παρίσι 1882), σ. 74 (1363: τουρκική επιδρομή στην Πεντάγεια), σ. 211
(1373: γενουατικές γαλέρες, ο κοντόσταυλος με 300 άνδρες), σσ. 252–254
(1374: τρόφιμα από Μόρφου και Πεντάγεια), σ. 351 (συνθήκη με τους
Γενουάτες: τα πλοία από την Τουρκία όχι στην Πεντάγεια)
- Ancient
Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών,
«Pendayia-Mandres: Karageorghis’s excavation of the LC I tombs»
(πρόσβαση 1.11.2026)
- Ancient
Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Pendayia:
Department rescue of tombs (Mandres Tomb 4 and Koutsoullos)» (πρόσβαση
1.11.2026)
- Ancient
Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Pendayia:
Kent State University (interrupted)» (πρόσβαση 1.11.2026)
- C. D. Cobham,
Excerpta Cypria (Cambridge 1908), σ. 347 (αρχιμανδρίτης Κυπριανός, 1788:
οι δεκαεπτά καζάδες, ανάμεσά τους η Πεντάγεια)
- Οθωμανική
κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας
Ιωάννου), «Pentageia»
- G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus
(1918), σσ. 223–224 (Pendayia, «Bay of Pentayia», μονή Ξεροποτάμου,
ερείπια μονής νότια)
- Cyprus
Religious Heritage, «Pentageia» (επίσκεψη 24.12.2021)
- Εκκλησία της Κύπρου, κατάλογος κατεχόμενων ναών (2009)
- Κοινοτικό
Συμβούλιο Πεντάγυιας (pendayia.org), «Ιστορία» (πέντε ενορίες)
- Κοινοτικό
Συμβούλιο Πεντάγυιας (pendayia.org), «Εκπαίδευση»
- Κοινοτικό
Συμβούλιο Πεντάγυιας (pendayia.org), «Εκκλησίες»
- Κοινοτικό Συμβούλιο
Πεντάγυιας (Facebook «Free Pendayia»), συνδεδεμένο από την ιστοσελίδα
της κοινότητας
- Ίδρυμα
Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Γεωργίου Νικολάου
- Ίδρυμα
Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Στέλιου Τριταίου
- Ευρωπαϊκή
Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Κύπρος κατά Τουρκίας (προσφυγές 6780/74
και 6950/75), Έκθεση της Επιτροπής (1976), § 255 (κάτοικοι της
Πεντάγειας στο κέντρο κράτησης της Μόρφου, αρχές 1975), § 262
(Φεβρουάριος ή Μάρτιος 1975: σε σπίτια της Μόρφου ως τον Ιούλιο
1975)
- Μητρώο Συνεργατικών Εταιρειών, 0032/1943, 0027/1955
- Στατιστική Υπηρεσία Κύπρου, απογραφές, 1931, 1946, 1960, 1973
- Κρατικό Αρχείο Κύπρου, E19/46 (σχολεία 1973–74)
- Εθναρχία Κύπρου, ανακοίνωση των αποτελεσμάτων του ενωτικού
δημοψηφίσματος κατά χωριό, 27.1.1950, «Πεντάγυια 449»
- Μητρώον
Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959 (ΣΙΜΑΕ, 2004)
- Επίτροπος Ανθρωπιστικών Θεμάτων, επίσημος κατάλογος αγνοουμένων
- Επίτροπος Ανθρωπιστικών Θεμάτων, επίσημος κατάλογος πεσόντων
Σύνδεσμοι (2)