Το Πατρίκι είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στο δυτικό άκρο της χερσονήσου της Καρπασίας. Βρίσκεται 28 χιλιόμετρα βόρεια της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 30 μέτρων, λίγο βόρεια από τα Γαστριά.¹ Στη γη του ανασκάφηκαν δύο κτιστοί τάφοι της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου. Στην απογραφή του 1960 είχε 581 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Κατά το Κοινοτικό Συμβούλιο Πατρικίου, οι περισσότεροι κάτοικοι πίστευαν ότι το χωριό πήρε το όνομά του από τους πατρικίους, την αριστοκρατική τάξη της αρχαίας Ρώμης.² Στις ιταλικές πηγές του 15ου αιώνα το όνομα γράφεται «Patrichi», και ο Άγγλος περιηγητής Richard Pococke το έγραψε το 1738 «Patrick».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Το Πατρίκι εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή τη δεκαετία του 1460, ως «Patrichi», στον κατάλογο των φέουδων του βασιλιά Ιακώβου Β΄ που διασώζει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος.⁴ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, λέγεται ότι το χωριό βρισκόταν αρχικά περίπου ενάμισι χιλιόμετρο ανατολικότερα και μεταφέρθηκε αργότερα στη σημερινή του θέση.⁵ Στη γη του χωριού, βορειοανατολικά, το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) σημειώνει το τοπωνύμιο Παλιόν Πατρίκι.⁶

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1970 και το 1971 το Τμήμα Αρχαιοτήτων, με επικεφαλής τον Κύπριο αρχαιολόγο Βάσο Καραγιώργη, έκανε σωστικές ανασκαφές στο αρχαίο νεκροταφείο ανάμεσα στο Πατρίκι και την Αβγολίδα. Ο πρώτος τάφος, που οι λαθρανασκαφείς είχαν ήδη λεηλατήσει εν μέρει, είχε ορθογώνιο θάλαμο από λαξευτούς ασβεστόλιθους και κλιμακωτό διάδρομο εισόδου. Μέσα βρέθηκαν σιδερένιοι πυροστάτες και γύρω στους δεκαοκτώ σιδερένιους οβελούς, δηλαδή σούβλες, και πάνω από τη στέγη τα λείψανα ενός ζώου της οικογένειας του αλόγου, θαμμένα μαζί με αγγεία. Ο δεύτερος τάφος, που ανασκάφηκε το 1971, ήταν ακόμη πιο λεηλατημένος· είχε θάλαμο με δίρριχτη πέτρινη στέγη, ένα υπερυψωμένο πέτρινο πεζούλι και διάδρομο εισόδου πέντε μέτρων. Οι μελετητές χρονολογούν και τους δύο τάφους στην αρχαϊκή αρχαία ελληνική περίοδο και συγκρίνουν την αρχιτεκτονική τους με τους βασιλικούς τάφους της Σαλαμίνας. Ο κτιστός τάφος είναι σήμερα Αρχαίο Μνημείο.⁷

Περίπου πενήντα μέτρα βόρεια από τον πρώτο τάφο βρέθηκε ένας μεγάλος λάκκος γεμάτος σπασμένα πήλινα ειδώλια: γενειοφόροι λάτρεις σε διάφορα μεγέθη, έξι μορφές που κρατούν κατσίκια, μια μορφή με φίδια και μια γυμνή γυναικεία μορφή βαμμένη με κόκκινο χρώμα. Η έκθεση της ανασκαφής θεώρησε τον λάκκο πιθανότατα βόθρο, δηλαδή λάκκο όπου θάβονταν τα παλιά αφιερώματα ενός ιερού. Το ιερό στο οποίο είχαν αρχικά αφιερωθεί δεν έχει βρεθεί.⁸

Αρχαιότητα

Οι τάφοι και τα ειδώλια δείχνουν τη στενή σχέση του τόπου με τη Σαλαμίνα. Κατά τη Γαλλίδα αρχαιολόγο Sabine Fourrier, τα ειδώλια μαρτυρούν ότι η παραγωγή των εργαστηρίων της Σαλαμίνας έφτανε ως την Καρπασία.⁹ Στην αρχαϊκή αρχαία ελληνική περίοδο ο τόπος πιθανότατα ανήκε στο βασίλειο της Σαλαμίνας.

Φραγκοκρατία

Ο κατάλογος του Βουστρώνιου καταγράφει το Πατρίκι δύο φορές, και τις δύο μαζί με τον γειτονικό Άγιο Θεόδωρο. Ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ το έδωσε ως φέουδο στον Catanio de Negron και στους άρρενες κληρονόμους του, και στον Gabriel Gentile, που πήρε επίσης χωριά σε άλλες επαρχίες.¹⁰ Ο Catanio de Negron ήταν το 1468 βάιλος της Αμμοχώστου, δηλαδή ο βασιλικός αξιωματούχος που διοικούσε τα οικονομικά της πόλης.¹¹

Ο Gentile ήταν γιατρός του Ιακώβου Β΄. Κατά τον Γάλλο ιστορικό του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, ο βασιλιάς πρόσθεσε στο φέουδό του, του Αγίου Θεοδώρου, το Παλαιομέτοχο και την Κλαυδιά. Μετά τον θάνατο του Ιακώβου ο Gentile έμεινε γιατρός της βασίλισσας Αικατερίνης Κορνάρο και πήρε μέρος στη διακυβέρνηση του βασιλείου, ώσπου σκοτώθηκε το 1473, στην εξέγερση της Αμμοχώστου.¹²

Τουρκοκρατία

Ο Pococke, που πέρασε από το χωριό το 1738, γράφει ότι τον υποδέχτηκε φιλόξενα ο Έλληνας ιερέας.¹³

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33 καταγράφονταν μόνο όσοι είχαν περιουσία, όχι όλοι οι κάτοικοι. Το Πατρίκι καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 26 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν κυρίως χέρσα γη και βαμβακοχώραφα, λίγα σιτοχώραφα και ένα αμπέλι, 33 ελιές και 23 μουριές, και έναν μύλο που τον γύριζε άλογο. Είχαν ακόμη γύρω στα 360 αιγοπρόβατα, αγελάδες, βόδια και άλογα.¹⁴

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία του χωριού, αφιερωμένη στον Αρχάγγελο Μιχαήλ, χτίστηκε το 1911, στο κέντρο του χωριού. Κατά το Κοινοτικό Συμβούλιο Πατρικίου, πήρε τη θέση μιας παλαιότερης μικρής εκκλησίας, καθαγιάστηκε το 1918 και είχε ξυλόγλυπτο τέμπλο, και την ημέρα της γιορτής της, στις 8 Νοεμβρίου, γινόταν στην αυλή της πανήγυρη.¹⁵ Το χωριό είχε και δεύτερη ενοριακή εκκλησία, της Παναγίας.

Νότια του χωριού, περίπου ενάμισι χιλιόμετρο μακριά, βρίσκεται το παρεκκλήσι της Παναγίας Τρυπητής, του 18ου ή του 19ου αιώνα. Κατά το Κοινοτικό Συμβούλιο, εκεί υπήρχε μια τρυπημένη πέτρα με σταυρό, και όσοι είχαν τάμα ή ζητούσαν τη βοήθεια της Παναγίας περνούσαν τρεις φορές μέσα από την τρύπα· από αυτήν πήρε το όνομά της. Το 1969 χτίστηκε δίπλα στην πέτρα νέο εκκλησάκι.¹⁶

Στο χωριό υπήρχαν ακόμη τα παρεκκλήσια του Αγίου Γεωργίου, του 20ού αιώνα, του Προδρόμου και του Αγίου Ευσταθίου.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά, ελιές και χαρουπιές, και η κτηνοτροφία ήταν βασική τους απασχόληση.¹⁷ Το 1956 ιδρύθηκε το Συνεργατικό Παντοπωλείο Πατρικίου και το 1957 η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία. Κατά την Ένωση Εκτοπισμένων Κοινοτήτων Αμμοχώστου, μετά το 1970, με την ανάπτυξη του τουρισμού στην Αμμόχωστο, πολλοί κάτοικοι πήγαιναν καθημερινά να εργαστούν στην πόλη.¹⁸

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Κύπριο ιστορικό Ιερώνυμο Περιστιάνη, ήδη πριν από το 1850 δίδασκε στο χωριό τα ελληνικά γράμματα ο ψάλτης Αχιλλέας Χατζηνικολή από την Πάνω Παναγιά, απόφοιτος της Ελληνικής Σχολής της Λάρνακας. Από το 1850 ως το 1878 δίδασκε ο ντόπιος ιερέας Παπαλοΐζος Σεραφείμ, και το 1879 ο Γεώργιος Νικολαΐδης, που είχε 16 ως 25 μαθητές.¹⁹ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 57 μαθητές και δύο δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Πατρίκι είχε 354 κατοίκους το 1881, 393 το 1891, 389 το 1901, 544 το 1911 και 586 το 1921.²⁰ Το 1931 είχε 609 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 832, από τους οποίους 824 ήταν ορθόδοξοι, 5 μουσουλμάνοι και 3 άλλου θρησκεύματος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 581 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 512 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 466 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 131 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Πατρίκι καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Κατά το Cyprus Religious Heritage, οι περισσότεροι κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον τουρκικό στρατό που προχωρούσε.²¹ Όσοι έμειναν στο χωριό βρέθηκαν σε περιορισμό, εγκλωβισμένοι. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 ήταν 98, και ως το τέλος του 1976 εκδιώχθηκαν όλοι.²² Έτσι ο ελληνικός πληθυσμός του χωριού υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στο χωριό καταγράφονται τρεις νεκροί, όλοι άμαχοι κάτοικοι του Πατρικίου που πέθαναν ενώ ζούσαν εγκλωβισμένοι.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ σε τζαμί. Κατά το Cyprus Religious Heritage, όταν γύρω στο 2010 χτίστηκε στο χωριό νέο τζαμί, η εκκλησία εγκαταλείφθηκε. Το 2022 οι σταυροί της είχαν αφαιρεθεί, το καμπαναριό δεν είχε πια καμπάνα, και μέσα, σε κακή κατάσταση, σωζόταν ακόμη το μεγάλο ξυλόγλυπτο τέμπλο.²³