Η Πάνω Ζώδεια είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα του κατεχόμενου τμήματος της επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 4 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 100 μέτρων, στη δυτική Μεσαορία. Είναι σχεδόν ενωμένη με την Κάτω Ζώδεια, μισό χιλιόμετρο βορειοδυτικά, και τα δύο χωριά βρίσκονται πάνω στον κύριο δρόμο Λευκωσίας–Μόρφου.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 1.346 κατοίκους, από τους οποίους 1.345 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή. Στο βενετικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το χωριό γράφεται «Apano Zodia», δηλαδή Απάνω Ζώδια.²

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι δύο κοινότητες ήταν γνωστές με το κοινό όνομα «Ζώδκιες». Η ίδια εγκυκλοπαίδεια αναφέρει, από τον λαογράφο Νέαρχο Κληρίδη, μια παράδοση των κατοίκων για το όνομα: σε μια σπηλιά στη γη της Πάνω Ζώδειας ζούσε ένα «ζώδκιον», δηλαδή φάντασμα στο κυπριακό ιδίωμα, με μορφή δράκου, που έτρωγε όσους περνούσαν. Εννέα άντρες του χωριού το μέθυσαν με κρασί και μεζέδες και το έκαψαν.³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Πάνω Ζώδεια καταγράφεται για πρώτη φορά ως χωριστό χωριό στο βενετικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα, όπου το «Casal Apano Zodia» και το «Casal Cato Zodia» εμφανίζονται ως δύο χωριά.⁴ Οι παλαιότερες αναφορές σε μία Ζώδεια, χωρίς διάκριση, ανήκουν στο κείμενο της Κάτω Ζώδειας.

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο παλιός οικισμός της Πάνω Ζώδειας ήταν πυκνοχτισμένος, και τα τελευταία χρόνια πριν από το 1974 άρχισε να απλώνεται κατά μήκος του δρόμου Λευκωσίας–Μόρφου, προς την Κάτω Ζώδεια και προς τον Αστρομερίτη.⁵

Βενετοκρατία

Στα πρώτα χρόνια της Βενετοκρατίας η Πάνω Ζώδεια δεν είχε φεουδάρχη: ήταν ένα από τα δώδεκα βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Μόρφου, που ανήκαν απευθείας στο δημόσιο, μαζί με την Κάτω Ζώδεια, τη Μόρφου, την Περιστερώνα και τη Λεύκα.⁶

Τουρκοκρατία

Το 1788 ο αρχιμανδρίτης Κυπριανός, που έγραψε την ιστορία της Κύπρου, μιλά ήδη για «δύο Ζώδιες».⁷

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Πάνω Ζώδεια καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό με 32 νοικοκυριά με περιουσία, περισσότερα από την Κάτω Ζώδεια, που είχε 23. Η γη τους ήταν σχεδόν όλη χωράφια, περίπου 1.100 στρέμματα, με αλώνια, και καταγράφονται μόνο λίγες ελιές και δύο αμυγδαλιές. Είχαν 363 πρόβατα και κατσίκες, 20 βόδια και 19 αγελάδες.⁸

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία του χωριού, στη νότια άκρη του παλιού οικισμού, είναι αφιερωμένη στον Αρχάγγελο Μιχαήλ και χρονολογείται στον 19ο αιώνα. Το καμπαναριό προστέθηκε το 1908. Κατά τους κατοίκους, όπως καταγράφει το Cyprus Religious Heritage, η εκκλησία χτίστηκε στη θέση ενός παλαιότερου μοναστηριού του Αρχαγγέλου Μιχαήλ.⁹

Στο κέντρο του παλιού οικισμού βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, του 18ου αιώνα. Γύρω της βρισκόταν πιθανότατα το παλιό κοιμητήριο, που έκλεισε το 1916· το νέο κοιμητήριο βρίσκεται σήμερα σε ημιστρατιωτική ζώνη, και το Cyprus Religious Heritage δεν μπόρεσε να το επισκεφθεί.¹⁰ Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου το 1918, αναφέρει τις δύο εκκλησίες ανάμεσα στις εκκλησίες των δύο Ζώδειων.¹¹ Στη γη του χωριού υπήρχε και το νεότερο παρεκκλήσι της Παναγίας Αφέγγας, και το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει εκεί το τοπωνύμιο «Παλιά Εκκλησιά».¹²

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Η γη της Πάνω Ζώδειας ήταν πεδινή. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι γεωτρήσεις και τα νερά του Σερράχη επέτρεψαν να επεκταθούν οι ποτιστικές καλλιέργειες, και πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως εσπεριδοειδή, λαχανικά και σιτηρά. Το 1973 έτρεφαν 1.025 πρόβατα και κατσίκες και 13 αγελάδες.¹³ Το 1951 ιδρύθηκε το Συνεργατικό Παντοπωλείο Πάνω Ζώδιας.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, γύρω στο 1875–76 παιδιά και από την Πάνω Ζώδεια φοιτούσαν στο αλληλοδιδακτικό σχολείο του δασκάλου Νεόφυτου Παπαδόπουλου στην Κάτω Ζώδεια.¹⁴

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 376 κατοίκους το 1881, 424 το 1891, 528 το 1901 και 633 το 1911.¹⁵ Το 1931 η Πάνω Ζώδεια είχε 785 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 1.073, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.346 κατοίκους, 1.345 Έλληνες και έναν Τούρκο, και το 1973 1.630 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 626 κάτοικοι της Πάνω Ζώδειας. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 91 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Από την Πάνω Ζώδεια καταγόταν ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Νικόλαος Γιάγκου.¹⁶

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Πάνω Ζώδεια καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

6 κάτοικοι της Πάνω Ζώδειας, 4 στρατιώτες και 2 άμαχοι, αγνοούνται από το 1974. Οι δύο άμαχοι χάθηκαν μέσα στο ίδιο το χωριό. Οι 4 στρατιώτες χάθηκαν αλλού: στην Κυρά Μόρφου, στην περιοχή Αγίου Γεωργίου Κερύνειας, στην περιοχή Μύρτου–Διορίου και στον δρόμο Κερύνειας–Πανάγρων. Τα λείψανα ενός έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι άλλοι πέντε αγνοούνται ακόμη. Στην Πάνω Ζώδεια και στην περιοχή της σκοτώθηκαν επίσης πέντε άνθρωποι: ένας στρατιώτης και τέσσερις άμαχοι.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ σε τζαμί, το 1976,¹⁷ και την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου σε κατοικία. Το παρεκκλήσι της Παναγίας Αφέγγας κατεδαφίστηκε από τον τουρκικό στρατό.