Το Πάνω Δίκωμο είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 7 χιλιόμετρα νότια της Κερύνειας, σε υψόμετρο 280 μέτρων, στις νότιες πλαγιές του Πενταδακτύλου, και η γη του απλωνόταν ως την κορυφή Αλωνάγρα. Λίγο νοτιότερα βρίσκεται το Κάτω Δίκωμο, που είναι ξεχωριστή κοινότητα. Στην απογραφή του 1960 το Πάνω Δίκωμο είχε 692 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Οι παλαιότερες γραπτές πηγές αναφέρουν απλώς το «Δίκωμο», χωρίς να ξεχωρίζουν τους δύο οικισμούς. Στη γη του Πάνω Δικώμου, βορειοδυτικά του χωριού, το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει τον οικισμό Ονίχεια, γνωστό και ως Ονίχεια του Πασκαλή.¹ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, είναι η «Ανύχια» που αναφέρει ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς. Ο Μαχαιράς μνημονεύει πράγματι ένα χωριό με αυτό το όνομα πάνω στον δρόμο από τη Λευκωσία προς την Κερύνεια, στα χρόνια της Φραγκοκρατίας, στον πόλεμο των Γενουατών του 1373.²

Αρχαιολογικοί χώροι

Στη θέση Μαύρον Νερόν, όπου το Gazetteer σημειώνει και μια πηγή, εργάστηκε το 1937–38 η αποστολή της Βρετανικής Σχολής Αθηνών με επικεφαλής τους Βρετανούς αρχαιολόγους James και Eleanor Stewart. Η αποστολή ανέσκαπτε τότε το προελληνικό νεκροταφείο των Βουνών, στη γη του γειτονικού Μπέλαπαϊς, και από το Μαύρον Νερόν καταγράφεται ένας τάφος.³

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού ήταν αφιερωμένη στον προφήτη Ζαχαρία και χρονολογείται στο 1864. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου το 1918, σημειώνει ότι χτίστηκε στη θέση μιας μεσαιωνικής εκκλησίας του Αγίου Ζαχαρία, που οι κάτοικοι την έλεγαν «Ζαχή».⁴

Βορειοδυτικά του χωριού, κοντά στην Ονίχεια, βρίσκεται το ελληνορθόδοξο ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία, λαξευμένο στον βράχο, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Στη γη του χωριού υπήρχαν ακόμη τα παρεκκλήσια της Αγίας Μαρίνας, του Αγίου Μάμαντος και του Αγίου Κουρνούτου.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά και λίγα οπωροφόρα δέντρα, ενώ σημαντικό μέρος της απότομης γης του χωριού έμενε ακαλλιέργητο. Το 1973 έτρεφαν 407 κατσίκες, 31 βόδια και 1.455 πουλερικά. Επειδή η Λευκωσία ήταν κοντά, πολλοί κάτοικοι δούλευαν εκεί και γύριζαν κάθε βράδυ στο χωριό, γι’ αυτό το Πάνω Δίκωμο δεν γνώρισε την αστυφιλία. Στην Ονίχεια λειτούργησε από το 1946 γεωργικός συνεταιρισμός, που τον ίδρυσαν Κύπριοι απόστρατοι του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ώσπου το 1963 την περιοχή κατέλαβαν Τούρκοι ένοπλοι.⁵

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, όταν οι μαθητές του Δικώμου αυξήθηκαν, χτίστηκε δεύτερο δημοτικό σχολείο, δίπλα στην εκκλησία του Προφήτη Ζαχαρία στο Πάνω Δίκωμο.⁶

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός του χωριού διπλασιάστηκε σχεδόν μέσα σε τριάντα χρόνια. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 227 κατοίκους το 1881, 307 το 1891, 338 το 1901, 350 το 1911 και 404 το 1921.⁷ Το 1931 το Πάνω Δίκωμο είχε 338 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 534, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 692 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 653 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 334 κάτοικοι του χωριού, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 3 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Πάνω Δίκωμο καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

10 κάτοικοι του Πάνω Δικώμου, 7 άμαχοι και 3 στρατιώτες, αγνοούνται από το 1974. Τα λείψανα ενός έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ 9 εξακολουθούν να αγνοούνται. Οι 6 χάθηκαν μέσα στο χωριό και οι 4 αλλού: στο Κάτω Δίκωμο, στην Κυθρέα και στις περιοχές Καζαφανίου και Αγίου Δημητρίου Καϊμακλίου. Άλλος ένας κάτοικος, στρατιώτης, σκοτώθηκε στον Καραβά.

Η εκκλησία του Προφήτη Ζαχαρία, που μετά το 1974 περιλήφθηκε σε στρατιωτική περιοχή, κατεδαφίστηκε· κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, αυτό έγινε στις αρχές της δεκαετίας του 1990.⁸ Κατεδαφίστηκαν επίσης τα παρεκκλήσια του Αγίου Μάμαντος και του Αγίου Κουρνούτου, ενώ το ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε.