Τα Πάναγρα είναι μικρή ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκονται 23 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 40 μέτρων, εκεί όπου ο δρόμος Λευκωσίας–Μύρτου–Κερύνειας περνά μέσα από το δυτικό τμήμα της οροσειράς του Πενταδακτύλου.¹ Στη γη τους φυτρώνει η ενδημική κυπριακή τουλίπα (Tulipa cypria).² Στην απογραφή του 1960 είχαν 86 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα στον πληθυντικό, «Πάναγρα, τά», και με το ίδιο όνομα καταγράφει και το ρέμα που περνά από το χωριό.³ Η προέλευση του ονόματος δεν είναι βέβαιη.

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Τα Πάναγρα δεν εντοπίζονται στους καταλόγους χωριών της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας που διασώζουν ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος και ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, ούτε στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33. Ένα χιλιόμετρο περίπου βόρεια του χωριού, μέσα στη γη του, το Gazetteer καταγράφει τον μικρό οικισμό Κρέμμα του Καμήλου, κοντά στον γκρεμό που λέγεται Κρεμμός του Καμήλου. Ο οικισμός μετρήθηκε χωριστά στις απογραφές του 1931, του 1946 και του 1960.⁴

Αρχαιότητα

Ο Mas Latrie τοποθετούσε ανατολικά του ακρωτηρίου Κορμακίτη, στην περιοχή όπου βρίσκονται τα Πάναγρα, το αρχαίο Πάνακρον.⁵ Ο Έλληνας ποιητής του 5ου αιώνα μ.Χ. Νόννος, όταν απαριθμεί τους τόπους της Κύπρου, αναφέρει το ιερό του:

καὶ τέμενος βαθύδενδρον ὀρεσσαύλοιο Πανάκρου

δηλαδή «και το πολύδεντρο ιερό του ορεινού Πανάκρου».⁶ Ο λεξικογράφος του 6ου αιώνα Στέφανος ο Βυζάντιος καταγράφει επίσης «Πάνακρον, πόλη της Κύπρου», της οποίας τη θέση, όπως σημείωνε ο Έλληνας φιλόλογος του 19ου αιώνα Αθανάσιος Σακελλάριος, δεν γνωρίζουμε.⁷

Στα Πάναγρα βρίσκεται ένα από τα περάσματα της οροσειράς της Κερύνειας, που ίσως χρησιμοποιούνταν ήδη στην προελληνική περίοδο. Η αρχαιολόγος Jennifer Webb, που μελέτησε τα μεταλλικά ευρήματα των προελληνικών τάφων της Λαπήθου, συνδέει τον χαλκό τους με οικισμούς κοντά στα μεταλλεία της βορειοδυτικής Κύπρου, όπως η Αμπελικού. Από εκεί, κατά την ίδια, τα μέταλλα μπορούσαν να φτάνουν στη Λάπηθο είτε με πλοίο γύρω από τον Κορμακίτη είτε από τη στεριά, μέσα από το πέρασμα των Πανάγρων.⁸

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, στο μικρό του κέντρο, είναι αφιερωμένη στον Απόστολο Ανδρέα και χτίστηκε τον 20ό αιώνα.⁹ Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, η μνήμη του αγίου γιορταζόταν κάθε χρόνο με λαμπρότητα στις 30 Νοεμβρίου.¹⁰

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, ελιές και χαρουπιές, χωρίς πότισμα, ενώ η κτηνοτροφία ήταν περιορισμένη. Το μεγαλύτερο μέρος της γης του χωριού ήταν ακαλλιέργητο και σκεπαζόταν από άγρια βλάστηση.¹¹

Πληθυσμός

Τα Πάναγρα έμειναν πάντα μικρό χωριό. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, είχαν 43 κατοίκους το 1881, 44 το 1891, 45 το 1901, 53 το 1911 και 69 το 1921, χωρίς χωριστούς αριθμούς για το Κρέμμα του Καμήλου, οικισμό των Πανάγρων.¹² Στις απογραφές του 1931 και του 1946 μετρήθηκαν χωριστά τα Πάναγρα, με 49 και 60 κατοίκους, και το Κρέμμα του Καμήλου, με 33 και 23, όλοι χριστιανοί (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 τα Πάναγρα είχαν 86 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 96 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 14 μαθητές και έναν δάσκαλο.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 46 κάτοικοι των Πανάγρων. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει έναν Έλληνα κάτοικο του χωριού που συμμετείχε ή συνέδραμε στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 τα Πάναγρα καταλήφθηκαν από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός τους υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στο χωριό και στην περιοχή του καταγράφονται τέσσερις νεκροί του 1974, δύο στρατιώτες και δύο άμαχοι.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αποστόλου Ανδρέα σε τζαμί: αφαιρέθηκαν όλοι οι σταυροί και δίπλα της χτίστηκε μιναρές. Το κοιμητήριο του χωριού, 400 μέτρα δυτικά της εκκλησίας, είναι ερειπωμένο: ο περίβολός του έχει γκρεμιστεί και τα κομμάτια των σταυρών είναι σκορπισμένα, ώστε οι τάφοι δεν αναγνωρίζονται πια.¹³