Ο Παλαιόσοφος (τοπικά Παλιόσοφος) είναι μικρή ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 11 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 200 μέτρων, στις βόρειες πλαγιές του Πενταδακτύλου, κοντά στον Καραβά και στους Μότηδες. Η γη του, τραχιά και χαραγμένη από στενές κοιλάδες, ανέβαινε προς την κορυφογραμμή, ως τη θέση Γομαρίστρα και το δάσος του Καρμιού.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 151 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή. Στον βρετανικό χάρτη του Kitchener, του 1882, το χωριό γράφεται «Palaeosophos».

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, πιστεύεται ότι οι πρώτοι κάτοικοι του Παλαιόσοφου ήρθαν από την αρχαία Λάπηθο, τη Λάμπουσα, όταν την εγκατέλειψαν οι κάτοικοί της εξαιτίας των αραβικών επιδρομών και ανέβηκαν στις πλαγιές του Πενταδακτύλου, όπου σχηματίστηκαν η Λάπηθος, ο Καραβάς, οι Μότηδες, η Ελιά, τα Φτέρυχα και ο Παλαιόσοφος.²

Το χωριό δεν αναφέρεται στους καταλόγους φέουδων και βασιλικών χωριών του 15ου αιώνα που διασώζουν ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος και ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, ούτε στον Κύπριο χρονογράφο του 15ου αιώνα Λεόντιο Μαχαιρά.³ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πιθανότατα είναι νεότερος οικισμός, που σχηματίστηκε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.⁴ Η παλαιότερη γραπτή αναφορά που βρέθηκε είναι η κτηματική απογραφή του 1832/33.

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Παλαιόσοφος καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό με 11 νοικοκυριά με περιουσία. Οι κάτοικοι είχαν σιτοχώραφα, αλώνια, μικρά αμπέλια, κήπους με μουριές και λεμονιές, μερίδια σε τρεχούμενο νερό και 182 δέντρα, κυρίως ελιές και χαρουπιές, και λίγες αμυγδαλιές. Στο χωριό υπήρχαν ένα ελαιοτριβείο και κυψέλες.⁵

Αγγλοκρατία

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Παλαιόσοφος ήταν ένα από τα χωριά της περιοχής που υπέγραψαν την αίτηση του γειτονικού Καραβά να αναγνωριστεί ως δήμος, κάτι που έγινε το 1884. Από τότε και ως το 1933 το χωριό ανήκε στον δήμο του Καραβά.⁶

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, στη βορειοανατολική άκρη του παλιού πυρήνα του, είναι αφιερωμένη στην Αγία Παρασκευή και χρονολογείται στον 18ο ή στον 19ο αιώνα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Βρετανός ερευνητής των μνημείων της Κύπρου Rupert Gunnis είδε στο τέμπλο της τη χρονολογία 1857. Γύρω από την εκκλησία απλωνόταν το κοιμητήριο του χωριού.⁷

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Η απότομη γη και τα φτωχά χώματα άφηναν λίγο χώρο για καλλιέργειες. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν λεμονιές και κιτρομηλιές, σιτηρά και αμυγδαλιές, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της γης ήταν σκεπασμένο με πεύκα, κυπαρίσσια, αγριελιές και σπαλαθκιές.⁸ Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, οι πολλές μουριές του χωριού μαρτυρούσαν την εκτροφή μεταξοσκώληκα, και οι περισσότεροι κάτοικοι πήγαιναν καθημερινά για δουλειά στον Καραβά, στην Κερύνεια ή και στη Λευκωσία και γύριζαν το βράδυ.⁹ Στη γη του χωριού το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει, ανάμεσα σε άλλα, τα τοπωνύμια Μελισσώνας, Μερσινερή και Καλαμούλλια.¹⁰

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 92 κατοίκους το 1881, 99 το 1891, 110 το 1901, 132 το 1911 και 151 το 1921.¹¹ Το 1931 ο Παλαιόσοφος είχε 148 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 139, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 151 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 150 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 21 μαθητές και έναν δάσκαλο.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 107 κάτοικοι του Παλαιόσοφου, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 2 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Παλαιόσοφος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Ένας κάτοικος του χωριού, άμαχος, αγνοήθηκε στην Αγύρτα Κερύνειας· τα λείψανά του έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί. Άλλος ένας κάτοικος, άμαχος, σκοτώθηκε στον Καραβά. Στη γη του Παλαιόσοφου καταγράφονται πέντε νεκροί του 1974: τρεις άμαχοι μέσα στο χωριό και δύο στρατιώτες στον Πενταδάκτυλο, ο ένας στη θέση Γομαρίστρα.

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής βεβηλωμένη και λεηλατημένη. Από το καμπαναριό της αφαιρέθηκαν οι σταυροί και η καμπάνα, από το εσωτερικό σχεδόν όλος ο εξοπλισμός της, και οι τοίχοι της έχουν ρωγμές. Το κοιμητήριο γύρω της είναι ερειπωμένο, με τους σταυρούς των τάφων σκόρπιους.¹²