Το Παλαίκυθρο είναι μεγάλη, κυρίως ελληνική κοινότητα του κατεχόμενου τμήματος της επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 12 χιλιόμετρα ανατολικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 100 μέτρων, στην πεδιάδα της Μεσαορίας, και τη γη του διασχίζει ο ποταμός Πεδιαίος.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 1.113 κατοίκους, από τους οποίους 862 ήταν Έλληνες και 251 Τούρκοι.

Όνομα

Στο χρονικό του Κύπριου χρονογράφου του 15ου αιώνα Λεόντιου Μαχαιρά το χωριό λέγεται Παλόκυθρο, και στις ιταλικές πηγές του 15ου και του 16ου αιώνα «Palochitro».²

Το όνομα συνδέει το χωριό με τους Χύτρους ή Κύθρους, την αρχαία πόλη στην περιοχή της σημερινής Κυθρέας, λίγα χιλιόμετρα βορειότερα. Ο Γάλλος λόγιος του 18ου αιώνα Michel Le Quien σημειώνει ότι ο επίσκοπος Χύτρων Σπυρίδων, που πήρε μέρος στη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο το 787, αναφέρεται σε δύο συνεδρίες της ως επίσκοπος «της παλαιάς πόλης των Κύθρων». Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, γράφει ότι το Παλαίκυθρο ήταν η έδρα της πρώτης επισκοπής των Χύτρων.³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γραπτή αναφορά στο Παλαίκυθρο βρίσκεται στο χρονικό του Μαχαιρά. Στα χρόνια του βασιλιά Ούγου Δ΄, όταν οι ακρίδες έκαναν μεγάλες ζημιές, ο πατριάρχης Αντιοχείας Ιγνάτιος ζήτησε από τον βασιλιά να ζωγραφιστεί μια εικόνα με τον άγιο Χριστόφορο, τον άγιο Ταράσιο, πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, και τον άγιο Τρύφωνα. Την ευλόγησε και την έστειλε στο Παλόκυθρο, όπου είχε φανεί η μάστιγα, και είπε στους κατοίκους, όποτε έρχονταν ακρίδες, να βγάζουν την εικόνα σε λιτανεία και να κάνουν λειτουργία. Έτσι, γράφει ο Μαχαιράς, γλίτωσαν από τις ακρίδες, όπως του διηγήθηκε ο ιερέας Φίλιππος.⁴

Στη γη του χωριού το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει το τοπωνύμιο «Παλιοκκλησιά» και, ως οικισμό, το «Κκιφλίκι του Μελιού», δηλαδή ένα τσιφλίκι, μεγάλο αγρόκτημα.⁵

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1956 το Τμήμα Αρχαιοτήτων περισυνέλεξε για το Κυπριακό Μουσείο την κεραμική ενός συλημένου τάφου, σε ένα νεκροταφείο στο νότιο μέρος του Παλαικύθρου που ως τότε δεν ήταν γνωστό. Τα αγγεία ανήκουν στην ύστερη προελληνική περίοδο και ανάμεσά τους υπήρχαν πιάτα μυκηναϊκής κεραμικής, δηλαδή αγγεία από τον μυκηναϊκό ελληνικό κόσμο ή στον ρυθμό του.⁶

Το 1969 το Τμήμα ερεύνησε στο χωριό έναν δεύτερο τάφο της ίδιας περιόδου, μισοσυλημένο. Είχε ντόπια κεραμική, μικρούς μυκηναϊκούς ψευδόστομους αμφορείς και μια απλή κανάτα με ένα σημείο της κυπρομινωικής γραφής, χαραγμένο μετά το ψήσιμο. Τα μυκηναϊκά αγγεία των δύο τάφων δείχνουν επαφές με τον ελληνικό κόσμο του Αιγαίου.⁷

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Το Παλαίκυθρο δεν ήταν φέουδο. Ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο, και έδρα βαϊλίας, μιας από τις διοικητικές περιφέρειες των βασιλικών χωριών. Σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, η «βαϊλία του Palochitro» έχει δεκαπέντε χωριά, ανάμεσά τους τα Βώνη και το Έξω Μετόχι.⁸

Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος αναφέρει το Παλαίκυθρο ανάμεσα στα δώδεκα χωριά που πότιζε, χειμώνα και καλοκαίρι, το κεφαλόβρυσο της Κυθρέας. Το νερό του κατέβαινε από την Κυθρέα και τη Χρυσίδα στο Τραχώνι, το Νέο Χωριό, τα Βώνη και το Παλαίκυθρο, ως το Έξω Μετόχι και το Επιχό, και γύριζε περισσότερους από πενήντα μύλους.⁹

Τουρκοκρατία

Ο Κύπριος ιστορικός του 18ου αιώνα αρχιμανδρίτης Κυπριανός αναφέρει το Παλαίκυθρο ανάμεσα στα χωριά από τα οποία πληρώνονταν οι γενίτσαροι του νησιού. Η γη τους έδινε τη δεκάτη από κάθε προϊόν και κάθε κάτοικος πλήρωνε ένα γρόσι τον χρόνο, τον φόρο που λεγόταν «σπέντζα».¹⁰

Τον Απρίλιο του 1750 διανυκτέρευσε στο χωριό ο Βρετανός πρόξενος στο Χαλέπι Alexander Drummond. Γράφει ότι δεν είδε αρχαιότητες, αλλά τον οδήγησαν σε ένα σημείο όπου, λίγα χρόνια πριν, σώζονταν τα θεμέλια ενός ναού της Αφροδίτης, ψηλά περίπου ένα πόδι. Ο καδής, για να γλιτώσει τα έξοδα του λατομείου, είχε πάρει τις πέτρες για να χτίσει σπίτι.¹¹

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, στο Παλαίκυθρο καταγράφονται 33 νοικοκυριά με περιουσία. Τα κτήματα ήταν κυρίως σιτοχώραφα, με λίγους κήπους, δύο αλώνια και μόλις δέκα ελιές. Τη μεγαλύτερη αξία μετά τη γη είχαν τα μερίδια στο τρεχούμενο νερό, δηλαδή στο νερό της Κυθρέας, και τα ζώα: πάνω από 1.100 πρόβατα και κατσίκες, 19 ζευγάρια βόδια και τέσσερις καμήλες.¹²

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, στο ανατολικό μέρος του κέντρου, είναι αφιερωμένη στην Παναγία τη Γαλακτοτροφούσα και χτίστηκε το 1896. Ο Jeffery την αναφέρει ως Παναγία Χρυσογαλακτούσα. Γύρω της και στο διπλανό οικόπεδο βρισκόταν το παλιό κοιμητήριο· τη δεκαετία του 1940 γέμισε, και φτιάχτηκε νέο κοιμητήριο έξω από το χωριό, βορειοανατολικά.¹³

Ήδη το 1890 ο Έλληνας λόγιος Αθανάσιος Σακελλάριος σημείωνε στο Παλαίκυθρο ερείπια ναού της ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου. Ο Jeffery περιγράφει μια ερειπωμένη μεσαιωνική εκκλησία, γνωστή ως Αγία Αικατερίνη ή Αγία Ειρήνη, που είχε χρησιμοποιηθεί κάποτε και ως τζαμί, και θεωρεί ότι σε μία από τις εκκλησίες του χωριού φυλαγόταν η εικόνα των ακρίδων. Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 καταγράφει ερειπωμένα τα παρεκκλήσια της Αγίας Αικατερίνης και της Αγίας Άννας.¹⁴

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά και ελιές, χωρίς άρδευση, και συμπλήρωναν το εισόδημά τους με την κτηνοτροφία. Το 1973 το χωριό είχε σχεδόν 1.000 πρόβατα, πάνω από 600 κατσίκες, περισσότερες από 350 αγελάδες και βόδια και 15.800 πουλερικά. Πολλοί κάτοικοι δούλευαν στη Λευκωσία.¹⁵ Το 1937 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Παλαικύθρου και το 1952 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Παλαικύθρου.

Πληθυσμός

Η θέση του Παλαικύθρου κοντά στη Λευκωσία βοήθησε να μεγαλώνει σταθερά ο πληθυσμός του.¹⁶ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 342 κατοίκους το 1881, 363 το 1891, 411 το 1901, 556 το 1911 και 626 το 1921.¹⁷ Το 1931 είχε 674 κατοίκους, 523 χριστιανούς και 151 μουσουλμάνους, και το 1946 909, από τους οποίους 718 ήταν ορθόδοξοι και 191 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.113 κατοίκους, 862 Έλληνες και 251 Τούρκους, και το 1973 976 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του Παλαικύθρου είχε 130 μαθητές και 4 δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 406 κάτοικοι του Παλαικύθρου. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 17 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Παλαίκυθρο καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στην έκθεσή της του 1976, σημειώνει ότι η εκκλησία και το σχολείο του χωριού χρησιμοποιήθηκαν ως τόποι όπου συγκεντρώθηκαν οι κάτοικοι, και καταγράφει τη μαρτυρία ενός γεωργού από το Παλαίκυθρο που μεταφέρθηκε στις 21 Αυγούστου 1974 στα Βώνη, όπου κρατούνταν σε περιορισμό περίπου 500 άνθρωποι, οι άντρες στην εκκλησία και οι γυναίκες και τα παιδιά στο σχολείο.¹⁸ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στο Παλαίκυθρο και στην περιοχή του καταγράφονται 19 νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι. Η Επιτροπή άκουσε μαρτυρίες για τη δολοφονία στο χωριό δεκαεπτά αμάχων, μελών δύο γειτονικών οικογενειών, ανάμεσά τους δέκα γυναίκες και πέντε παιδιά, και έκρινε ότι οι μαρτυρίες επιβεβαιώνονταν η μία από την άλλη.¹⁹ Κατέγραψε επίσης μαρτυρίες ότι στο Παλαίκυθρο οι Τούρκοι στρατιώτες εκτέλεσαν, σε δύο περιστατικά, από 30 ως 40 στρατιώτες της Εθνικής Φρουράς που είχαν παραδοθεί.²⁰

11 κάτοικοι του Παλαικύθρου, 7 άμαχοι και 4 στρατιώτες, αγνοούνται από το 1974. Ένας χάθηκε μέσα στο χωριό και οι 10 αλλού, κυρίως στα Βώνη (4), και επίσης στην περιοχή Τζιάους, στην Αφάνεια, στην περιοχή Αγίου Ερμολάου, στην Άσσια, στη Λευκωσία και στο νοσοκομείο Πογαζιού. Τα λείψανα των 7 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι υπόλοιποι 4 αγνοούνται ακόμη. Άλλοι 3 κάτοικοι του χωριού, 2 άμαχοι και 1 στρατιώτης, σκοτώθηκαν αλλού, στην περιοχή Τζιάους, στη Λευκωσία και στα Βώνη.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Παναγίας Γαλακτοτροφούσας σε πολιτιστικό κέντρο· το 2021 χρησιμοποιούνταν ως αποθήκη. Στο νέο κοιμητήριο δεν έχει μείνει όρθιος κανένας σταυρός, οι οικογενειακοί τάφοι έχουν ζημιές, και από το παλιό κοιμητήριο δεν σώζεται σχεδόν τίποτα.²¹