Το Ορνίθι είναι μικρή τουρκική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 33 χιλιόμετρα δυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 80 μέτρων, στην πεδιάδα της Μεσαορίας, λίγο δυτικά της Αφάντειας, μέσα στη γη της οποίας το καταγράφει το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer).1 Στο Ορνίθι σώζεται η παλιά εκκλησία του Αγίου Αρτεμίου, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Στην απογραφή του 1960 είχε 18 κατοίκους, όλους Τούρκους.
Στη λατινική βούλα του 1196, την πρώτη γραπτή αναφορά του οικισμού, το όνομα γράφεται «Ornithia», και σε έναν βενετικό κατάλογο του τέλους του 15ου αιώνα «Casal Ornithi».2 Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου το 1918, το γράφει και «l’Orniphe».3 Το Gazetteer γράφει «Ορνίθι, τό».
Κατά μια τοπική παράδοση, που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ένας ευσεβής χριστιανός μετέφερε την εικόνα του αγίου Αρτεμίου, του προστάτη της γειτονικής Αφάντειας, και παρακαλούσε τον άγιο να του δείξει πού να χτίσει ναό. Το σημάδι θα ήταν το λάλημα ενός πετεινού (ορνιθίου)· την αυγή άκουσε έναν πετεινό, έχτισε την εκκλησία εκεί όπου βρισκόταν, και γύρω της σχηματίστηκε ο οικισμός, που ονομάστηκε Ορνίθι.4
Το Ορνίθι εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή στις 13 Δεκεμβρίου 1196, στη βούλα με την οποία ο πάπας Κελεστίνος Γ΄ επικύρωσε τις κτήσεις της νέας Λατινικής αρχιεπισκοπής της Λευκωσίας. Τη δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie.5
Ως το 1918 ο αρχικός χριστιανικός οικισμός είχε χαθεί εντελώς, ακόμη και τα ίχνη του που σημείωνε ο βρετανικός χάρτης του 1885. Ο Jeffery βρήκε όρθια μόνο τη μικρή εκκλησία, με το κλειδί της στην Αφάντεια.6
Η βούλα του 1196 κατονομάζει το Ορνίθι και την Αφάντεια ως τα δύο χωριά που ο Αμάλριχος της Λουζινιάν, τον οποίο η βούλα ονομάζει βασιλιά της Κύπρου, είχε δώσει ως προίκα στη Λατινική αρχιεπισκοπή της Λευκωσίας.7 Το χωριό έμεινε στην αρχιεπισκοπή ως το τέλος της Βενετοκρατίας: σε ένα βενετικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα για τα εισοδήματα του κλήρου, το «Casal Ornithi» καταγράφεται ανάμεσα στα εννέα χωριά του Λατίνου αρχιεπισκόπου.8
Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Ορνίθι καταγράφεται ως μουσουλμανικό χωριό, με 19 νοικοκυριά με περιουσία. Το μεγαλύτερο μέρος της γης του ήταν άγονη ή αγρανάπαυση. Οι ιδιοκτήτες είχαν ποτιστικά περιβόλια με πηγάδια και μαγγάνια, λίγα βαμβακοχώραφα, αλώνια και ελάχιστες ελιές. Είχαν πάνω από 750 πρόβατα, ζευγάρια βόδια για το όργωμα, αγελάδες, μουλάρια και κυψέλες.9
Η παλιά εκκλησία του Αγίου Αρτεμίου, δίκλιτη, χρονολογείται στον 15ο και στον 16ο αιώνα και είναι Αρχαίο Μνημείο. Ο Jeffery τη βρήκε το 1918 σε καλή κατάσταση: μικρή, απλή αγροτική εκκλησία με όψη ορθόδοξου ναού και με συνηθισμένο τέμπλο. Πάνω από την αψίδα, στο αέτωμα, είναι εντοιχισμένο ένα σκαλιστό οικόσημο με αετό με ανοιχτά φτερά, λατινικό έργο του 14ου αιώνα, που κατά τον Jeffery ίσως μεταφέρθηκε εκεί από κάποιο παλαιότερο κτίσμα.10
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Ορνίθι είχε 68 κατοίκους το 1881, 44 το 1891, 37 το 1901, 29 το 1911 και 33 το 1921.11 Το 1931 είχε 33 κατοίκους, όλους μουσουλμάνους, και το 1946 24 μουσουλμάνους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 18 κατοίκους, όλους Τούρκους.
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Ορνίθι καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 καταγράφει την παλιά εκκλησία του Αγίου Αρτεμίου λεηλατημένη και βεβηλωμένη· οι κατοχικές αρχές τη μετέτρεψαν παράνομα σε αχυρώνα. Κατά το Cyprus Religious Heritage, η εκκλησία αναστηλώθηκε το 2019, και το 2022 το εξωτερικό της ήταν σε πολύ καλή κατάσταση.12
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σσ. 502, 601.↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 198.↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Ορνίθιν».↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σσ. 601–602.↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 198.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 601.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 502.↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Ornithi» (πρόσβαση 3.11.2026).↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 198.↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Ορνίθιν».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Afaneia (Ornithi)».↩︎
Στο Ορνίθι υπήρχε μία εκκλησία. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, ένας ναός βεβηλώθηκε ή λεηλατήθηκε. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 15ο και τον 16ο αιώνα. Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Λεηλατήθηκε και βεβηλώθηκε. Χρησιμοποιείται ως αχυρώνας».
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την κοινότητα αυτή ήταν και είναι ο 5560.
.jpeg)
