Η Ομορφίτα είναι μεγάλο, μεικτό προάστιο της Λευκωσίας, που κατέχεται εν μέρει. Βρίσκεται 2 χιλιόμετρα βόρεια της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 130 μέτρων, και είναι σχεδόν ενωμένη με το γειτονικό Καϊμακλί. Από το 1968 ανήκει στα δημοτικά όρια της Λευκωσίας.1 Στην απογραφή του 1960 είχε 6.350 κατοίκους, από τους οποίους 1.133 ήταν Έλληνες και 5.126 Τούρκοι.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Σίμο Μενάρδο, το όνομα προέρχεται από το «Μορφίτης», δηλαδή κάποιον που καταγόταν από τη Μόρφου, με την προσθήκη του άρθρου: ο Μορφίτης, Ομορφίτης, Ομορφίτα. Ο Μενάρδος υποθέτει ότι τον οικισμό τον ίδρυσε κάποιος Μορφίτης ή ένας ιππότης της οικογένειας de Morpho.2 Στις πηγές του 15ου αιώνα το χωριό γράφεται «Amorfita», «Omorfites» και «Omorfita», και στον χάρτη του Βρετανού αξιωματικού Kitchener, στη δεκαετία του 1880, «Omorphita».3 Οι βρετανικές απογραφές του 1931 και του 1946 την καταγράφουν με την τουρκική της ονομασία, που τη συνέδεε με το γειτονικό Καϊμακλί.
Η πρώτη γνωστή γραπτή αναφορά στην Ομορφίτα είναι του 1460. Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος γράφει ότι, όταν τα στρατεύματα του Ιακώβου Β΄ πλησίαζαν τη Λευκωσία, ο υποκόμης της πόλης απέφυγε να περάσει από την «Amorfita» για να μην τον δουν, και οι στρατιώτες πήραν τον δρόμο του χωριού για να τον βρουν. Το χωριό βρισκόταν δηλαδή πάνω στον δρόμο που έβγαινε από τη Λευκωσία προς τα βόρεια.4
Τη δεκαετία του 1460 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ έδωσε την Ομορφίτα, μαζί με τη Φλάσου, ως φέουδο στον αδελφό Φραγκίσκο Sabat. Ο Βουστρώνιος τον αναφέρει ξανά το 1473: μετά τον θάνατο του Ιακώβου στάλθηκε στην Κερύνεια για να δεχτεί τον όρκο πίστης προς τη βασίλισσα Αικατερίνη Κορνάρο.5
Στο τέλος του 15ου αιώνα η Ομορφίτα ήταν βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη. Σε ένα βενετικό στατιστικό υπόμνημα της εποχής, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Omorfita» καταγράφεται ανάμεσα στα βασιλικά χωριά, μαζί με έναν οικισμό «Misochilepi».6
Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Ομορφίτα ανήκε στην περιφέρεια της Κυθρέας και χαρακτηρίζεται μικτό χωριό, με χριστιανούς και μουσουλμάνους ιδιοκτήτες. Καταγράφονται 46 νοικοκυριά με περιουσία, με χωράφια, είκοσι ελιές, περίπου 340 πρόβατα, αγελάδες και βόδια για το όργωμα.7
Στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας η Ομορφίτα ήταν ένα από τα μικρά προάστια πάνω στους χαμηλούς λόφους γύρω από τη Λευκωσία. Τον 20ό αιώνα μεγάλωσε γρήγορα, λόγω της γειτνίασής της με την πρωτεύουσα. Στην απογραφή του 1946 καταγράφονται χωριστά το παλιό χωριό και ένας νέος οικισμός κατοικιών, και κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια η Ομορφίτα επεκτάθηκε κυρίως προς τα βόρεια και τα δυτικά, προς τον δρόμο Λευκωσίας–Κερύνειας, όπου σχηματίστηκε η νέα ενορία της Νεάπολης.8
Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία της Ομορφίτας, στο κέντρο του παλιού χωριού, είναι αφιερωμένη στον άγιο Δημητριανό, επίσκοπο Χύτρων, δηλαδή της γειτονικής Κυθρέας, που θεωρείται προστάτης του προαστίου. Χτίστηκε το 1902. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Βρετανός ερευνητής Rupert Gunnis σημείωσε το 1936 σε αυτήν εικόνες και κατάλοιπα παλαιότερου κτηρίου.9 Το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο βρισκόταν περίπου 500 μέτρα βορειοδυτικά του Αγίου Δημητριανού.10
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Ομορφίτα είχε 339 κατοίκους το 1881, 348 το 1891, 413 το 1901, 507 το 1911 και 585 το 1921.11 Στην απογραφή του 1931 η Ομορφίτα είχε 851 κατοίκους, 405 χριστιανούς και 446 μουσουλμάνους. Ως το 1946 ο πληθυσμός σχεδόν τριπλασιάστηκε: είχε 2.252 κατοίκους, από τους οποίους 1.236 ήταν ορθόδοξοι, 995 μουσουλμάνοι και 21 άλλοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Οι ορθόδοξοι ήταν η πλειονότητα κυρίως στον νέο οικισμό κατοικιών, ενώ στο παλιό χωριό υπερτερούσαν ελαφρά οι μουσουλμάνοι.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το 1958 Έλληνες κάτοικοι της Ομορφίτας εκδιώχθηκαν βίαια από τα σπίτια τους.12 Στην απογραφή του 1960 η Ομορφίτα είχε 6.350 κατοίκους, 1.133 Έλληνες και 5.126 Τούρκους, και ακόμη 23 Αρμένιους, 10 Βρετανούς και λίγους άλλους. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, με την τουρκική ανταρσία του Δεκεμβρίου 1963 η Ομορφίτα έγινε θέατρο ένοπλων συγκρούσεων, και Τούρκοι ένοπλοι εκδίωξαν μέρος των Ελλήνων κατοίκων της.13 Στην απογραφή του 1973 καταγράφηκαν 2.197 κάτοικοι και κανένας Τούρκος.
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 812 κάτοικοι στην ενορία της Ομορφίτας. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 5 Έλληνες κατοίκους της Ομορφίτας που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.
Στα χρόνια του αγώνα της ΕΟΚΑ οι βρετανικές αρχές είχαν στην Ομορφίτα ανακριτικό κέντρο, όπου κρατήθηκε το 1956 και ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Κυριάκος Μάτσης.14
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το μεγαλύτερο μέρος της Ομορφίτας καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό, και ένα τμήμα της βρίσκεται στη νεκρή ζώνη.15 Μέρος του πληθυσμού της υπέστη εθνοκάθαρση. Η πρόεδρος του Ερυθρού Σταυρού Κύπρου κατέθεσε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ότι, κατά τις πληροφορίες που έλαβε η οργάνωση, στη δεύτερη φάση της τουρκικής επιχείρησης κάτοικοι της Ομορφίτας και άλλων χωριών εκδιώχθηκαν ομαδικά προς τη γραμμή κατάπαυσης του πυρός.16 Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.
Δύο κάτοικοι της Ομορφίτας, και οι δύο στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι, και τα λείψανά τους δεν έχουν εντοπιστεί ως σήμερα· χάθηκαν στις περιοχές του Αγίου Ερμολάου και της Βώνης. Στην Ομορφίτα καταγράφονται επτά νεκροί του 1974, πέντε στρατιώτες και δύο άμαχοι, που σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν θανάσιμα μέσα στο προάστιο και στην περιοχή του, ως τον Βόρειο Πόλο.
Η εκκλησία του Αγίου Δημητριανού βρίσκεται μέσα σε στρατόπεδο: βεβηλώθηκε και χρησιμοποιείται ως αποθήκη. Το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο, εγκαταλειμμένο από τότε, είναι σήμερα ερειπωμένο και οι τάφοι δεν διακρίνονται.17
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσίας προάστια: Ομορφίτα».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσίας προάστια: Ομορφίτα».↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), σσ. 395, 419; Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Omorfita».↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), σ. 395.↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), σσ. 419, 433.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 511.↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Omorfita».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσίας προάστια: Ομορφίτα».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσίας προάστια: Ομορφίτα».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Omorfita / Ομορφίτα».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσίας προάστια: Ομορφίτα».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσία πόλη».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσία».↩︎
Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Κυριάκου Μάτση.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Omorfita / Ομορφίτα».↩︎
Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Κύπρος κατά Τουρκίας (προσφυγές 6780/74 και 6950/75), Έκθεση της Επιτροπής (1976), § 124.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Omorfita / Ομορφίτα».↩︎
Στην Ομορφίτα υπήρχαν μία εκκλησία και ένα κοιμητήριο. Από την τουρκική εισβολή του 1974 βρίσκονται υπό κατοχή. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στο 1902. Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Ενοριακός Ναός της συνοικίας Ομορφίτας». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Εντός Στρατοπέδου. Χρησιμοποιείται ως αποθήκη».
Στην Ομορφίτα, στο ενωτικό δημοψήφισμα που οργάνωσε η Εθναρχία τον Ιανουάριο του 1950, υπέγραψαν υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα 812 κάτοικοι.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 5 Έλληνες με καταγωγή από την Ομορφίτα που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
5 / 5 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκαν ή αγνοούνται δύο άνθρωποι με καταγωγή από την Ομορφίτα, και οι δύο στρατιώτες. Κανένας από τους δύο αγνοούμενους δεν έχει εντοπιστεί ως σήμερα. Στην Ομορφίτα σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά 11 άνθρωποι, εννέα στρατιώτες και δύο άμαχοι. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από την Ομορφίτα, και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για το προάστιο αυτό ήταν και είναι ο 1025.
