Η Νέτα είναι μικρή ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας. Βρίσκεται 47 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 130 μέτρων, στη νότια πλευρά της χερσονήσου, σε γη που κατεβαίνει προς τη θάλασσα.¹ Στη γη της βρίσκεται η μεσαιωνική εκκλησία του Αγίου Σεργίου, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Στην απογραφή του 1960 είχε 224 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή. Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα «Νέτα» και καταγράφει στη γη του χωριού, ανάμεσα σε άλλα, το δάσος του Ζορπά και την εκκλησία και το δάσος του Αγίου Σεργίου.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η πρώτη γραπτή αναφορά της Νέτας που βρέθηκε είναι η κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33.³ Στις αρχές του 20ού αιώνα ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου, σημειώνει ότι στην ακτή της περιοχής υπήρχαν οι θέσεις αρκετών εγκαταλειμμένων χωριών, και ότι ένα από αυτά επιζούσε, με το όνομα Νέτα, ως τσιφλίκι, δηλαδή μεγάλο αγρόκτημα, με μια μικρή παλιά εκκλησία.⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1928 η Σουηδική Αρχαιολογική Αποστολή στην Κύπρο, με επικεφαλής τον Σουηδό αρχαιολόγο Einar Gjerstad, έκανε ανασκαφές στη Νέτα. Ερεύνησε ένα προελληνικό νεκροταφείο με λαξευτούς τάφους και ένα ιερό, από το οποίο βγήκαν ασβεστολιθικά γλυπτά της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου. Οι ανασκαφές δεν δημοσιεύτηκαν ποτέ ολοκληρωμένα· δύο από τα γλυπτά, που φυλάγονται στο Μουσείο Μεσογειακών Αρχαιοτήτων της Στοκχόλμης, δημοσιεύτηκαν το 2003.⁵

Τουρκοκρατία

Η απογραφή του 1832/33 κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, όχι όλους τους κατοίκους. Η Νέτα καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό, με 11 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν βαμβακοχώραφα, σιτοχώραφα και κήπους, γύρω στις 140 ελιές και 50 αγριελιές, λίγες χαρουπιές, δύο μύλους και κυψέλες, και περίπου 200 πρόβατα, λίγα βόδια και αγελάδες.⁶

Εκκλησίες και μονές

Η παλιά εκκλησία του χωριού, αφιερωμένη στην Παναγία, χρονολογείται στον 18ο αιώνα. Κάτω από το καμπαναριό της σκαλοπάτια κατεβαίνουν σε έναν θάλαμο, που ο Βρετανός ερευνητής των μνημείων της Κύπρου Rupert Gunnis ονόμαζε αγίασμα.⁷ Αργότερα οι κάτοικοι έχτισαν και νέα εκκλησία της Παναγίας, του 19ου ή του 20ού αιώνα.

Περίπου δύο χιλιόμετρα ανατολικά του χωριού, στα χωράφια, βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Σεργίου, του 13ου αιώνα, που είναι Αρχαίο Μνημείο.⁸

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν ελιές, χαρουπιές, καπνό, σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά, και η κτηνοτροφία ήταν σχετικά ανεπτυγμένη, κυρίως με πρόβατα.⁹ Το 1960 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Νέτας και το 1961 το Συνεργατικό Παντοπωλείο.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 32 μαθητές και έναν δάσκαλο.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Νέτα είχε 73 κατοίκους το 1881, 81 το 1891, 111 το 1901, 121 το 1911 και 139 το 1921.¹⁰ Το 1931 είχε 150 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 222, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 224 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 205 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 117 κάτοικοι της Νέτας. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 51 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Νέτα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Σχεδόν όλοι οι κάτοικοι έμειναν στα σπίτια τους, όπως και σε άλλα χωριά της Καρπασίας, και βρέθηκαν σε περιορισμό, εγκλωβισμένοι.¹¹ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 οι εγκλωβισμένοι ήταν 172. Το δημοτικό σχολείο ξανάνοιξε στις 29 Μαρτίου 1976, αλλά λειτούργησε για λίγο μόνο: ως τον Αύγουστο του 1976 όλοι οι κάτοικοι είχαν εκδιωχθεί.¹² Έτσι ο ελληνικός πληθυσμός του χωριού υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Ένας κάτοικος της Νέτας, στρατιώτης, χάθηκε στην περιοχή της Λαπήθου και εξακολουθεί να αγνοείται. Στο ίδιο το χωριό καταγράφεται μία νεκρή, ηλικιωμένη άμαχη κάτοικος της Νέτας που πέθανε ενώ ζούσε εγκλωβισμένη.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την παλιά εκκλησία της Παναγίας σε τζαμί. Κατά το Cyprus Religious Heritage, χρησιμοποιήθηκε ως τζαμί ώσπου χτίστηκε νέο τζαμί στο χωριό, και οι σταυροί της έχουν αφαιρεθεί.¹³