Το Νέο Χωριό, γνωστό και ως Νέο Χωριό Κυθρέας (τοπικά Νιόχωρκο), είναι μεγάλη, κυρίως ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 12 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 120 μέτρων, στην πεδιάδα της Μεσαορίας, λίγο νότια της Κυθρέας. Η γη του απλωνόταν από τις υπώρειες του Πενταδακτύλου ως τον Πεδιαίο ποταμό, και τα κτήματά του ποτίζονταν από το νερό του Κεφαλόβρυσου της Κυθρέας.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 1.387 κατοίκους, από τους οποίους 1.157 ήταν Έλληνες και 230 Τούρκοι.

Όνομα

Οι κάτοικοι το έλεγαν Νιόχωρκο.²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Στις αρχές του 20ού αιώνα ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery κατατάσσει το Νέο Χωριό ανάμεσα στα χωριά που απλώνονταν γύρω από τα κάτω αυλάκια του Κεφαλόβρυσου.³

Κατά την παράδοση του χωριού, που κατέγραψε ο λαογράφος Νέαρχος Κληρίδης, οι πρώτοι κάτοικοι ήρθαν από ένα παλαιότερο χωριό, την Κουρκούσα, λίγα χιλιόμετρα δυτικά, κοντά στον δρόμο Λευκωσίας–Κυθρέας, που εγκαταλείφθηκε ύστερα από μεγάλη ανομβρία. Οι γεωργοί έλεγαν ότι τα αλέτρια τους χτυπούσαν εκεί σε θεμέλια σπιτιών.⁴ Περίπου τρία χιλιόμετρα δυτικά του οικισμού, στη γη του Νέου Χωριού, το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει ένα τοπωνύμιο που σημαίνει «ξερό χωριό», και εκεί τοποθετούσαν οι κάτοικοι το παλιό τους χωριό.⁵

Τουρκοκρατία

Τον 17ο αιώνα το χωριό είχε ήδη τους δικούς του ιερείς. Κατά την ιστοσελίδα της κοινότητας, η εικόνα του Τιμίου Προδρόμου στο ομώνυμο εκκλησάκι έφερε τη χρονολογία 1672 και ήταν αφιέρωμα του ιερέα Χριστοδούλου, της πρεσβυτέρας του και των παιδιών τους.⁶ Κατά παράδοση που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το τζαμί του χωριού ήταν αρχικά ελληνική ορθόδοξη εκκλησία, αφιερωμένη στον άγιο Νικόλαο, που μετατράπηκε σε τζαμί στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.⁷

Κατά την παράδοση του χωριού, στις σφαγές του Ιουλίου 1821 συνελήφθη και ο ιερέας του Νέου Χωριού και οδηγήθηκε στη Λευκωσία για να εκτελεστεί, αλλά γλίτωσε την τελευταία στιγμή με τη μεσολάβηση του αγά του Παλαικύθρου.⁸

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Νέο Χωριό καταγράφεται ως μεικτό χωριό, χριστιανών και μουσουλμάνων, με 44 νοικοκυριά με περιουσία. Τα κτήματά τους ήταν κυρίως σιτοχώραφα, περιβόλια και αλώνια, και 29 εγγραφές αφορούν μερίδια στο τρεχούμενο νερό, που αποτιμήθηκαν σχεδόν στο ένα τρίτο της συνολικής αξίας της περιουσίας του χωριού. Είχαν 338 ελιές, δύο νερόμυλους και ένα ελαιοτριβείο, γύρω στα 430 πρόβατα και κατσίκες και 27 βόδια.⁹

Εκκλησίες και μονές

Η ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Χαράλαμπο, τον πολιούχο του, και βρίσκεται στη νότια άκρη του παλιού οικισμού. Γύρω της βρισκόταν το παλιό κοιμητήριο.¹⁰ Κατά την ιστοσελίδα της κοινότητας, είναι μονόκλιτη βασιλική με ψηλό καμπαναριό από πελεκητή πέτρα, χτίστηκε γύρω στο 1830 και εγκαινιάστηκε το 1944. Ο ιερέας του χωριού Παπαγιάννης Ζωγράφος ζωγράφισε τον Παντοκράτορα στο κουβούκλιο της Αγίας Τράπεζας και εικόνες του τέμπλου.¹¹

Περίπου 300 μέτρα βόρεια βρίσκεται το παρεκκλήσι του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου. Κατά την ιστοσελίδα της κοινότητας, είναι παλαιότερο από τον Άγιο Χαράλαμπο, στον τρούλο του ήταν εντοιχισμένα πιάτα, ένα για κάθε οικογένεια που το έχτισε, περίπου 27 μαζί με του ιερέα, και πανηγύριζε στις 7 Ιανουαρίου.¹²

Στον κάμπο, περίπου τέσσερα χιλιόμετρα νότια του χωριού, προς τον Πεδιαίο, βρίσκεται το ελληνορθόδοξο ξωκλήσι του Αγίου Θεοδώρου. Χτίστηκε γύρω στο 1940 πάνω στα ερείπια παλαιότερης εκκλησίας, και λειτουργούσε μία φορά τον χρόνο, τη δεύτερη Κυριακή του Οκτωβρίου.¹³

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Το νερό του Κεφαλόβρυσου ήταν ιδιωτική περιουσία, μοιρασμένο σε μερίδια ανάμεσα στους κατοίκους της Κυθρέας και των γύρω χωριών, και μία από τις μοιρασιές του λεγόταν «του Νέου Χωριού». Κατά την ιστοσελίδα της κοινότητας, που στηρίζεται σε φακέλους του Κρατικού Αρχείου, το 1934 η κοινότητα ζήτησε δάνειο 320 λιρών για τη βελτίωση της υδροδότησής της, το μεγαλύτερο από τα επτά χωριά της περιοχής που πήραν τότε δάνεια για τον ίδιο σκοπό.¹⁴

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, ελιές και εσπεριδοειδή, και το 1973 το χωριό είχε γύρω στα 380 πρόβατα, 550 κατσίκες, 150 αγελάδες και πάνω από 5.800 πουλερικά. Λόγω της γειτνίασης με τη Λευκωσία, σημαντικό μέρος των κατοίκων δούλευε στην πόλη και στη βιομηχανική περιοχή της Μιας Μηλιάς.¹⁵ Το 1928 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Νέου Χωριού, με το όνομα «Η Πρόοδος», και το 1953 το Συνεργατικό Παντοπωλείο. Το 1948 κάτοικοι του χωριού και των γύρω χωριών ίδρυσαν μετοχική εταιρεία που λειτούργησε σύγχρονο ελαιοτριβείο, και το 1952 και αλευρόμυλο. Το πρώτο σωματείο του χωριού, ο «Αυγερινός», ιδρύθηκε το 1929· το 1952 ακολούθησε ο Μορφωτικός Σύλλογος, ο μετέπειτα «Απόλλων».¹⁶

Εκπαίδευση

Το χωριό είχε δάσκαλο ήδη τον 18ο αιώνα. Κατά την ιστοσελίδα της κοινότητας, ο Κύπριος ιστορικός του 18ου αιώνα Αρχιμανδρίτης Κυπριανός καταγράφει το 1788, ανάμεσα στους συνδρομητές του βιβλίου του, τον δάσκαλο Δημήτρη Καρακάση από το Νιόχωρκο. Στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας ιδρύθηκε αρρεναγωγείο, λίγο αργότερα παρθεναγωγείο στην αυλή της εκκλησίας, και γύρω στο 1952 ένα νέο, μεγάλο δημοτικό σχολείο στα ανατολικά του χωριού, προς τη Χρυσίδα.¹⁷ Από το 1969 τα παιδιά του χωριού φοιτούσαν στο Γυμνάσιο Κυθρέας.¹⁸

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός του Νέου Χωριού μεγάλωνε σταθερά, κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια κυρίως λόγω της γειτνίασης με τη Λευκωσία. Κατά την ίδια, το χωριό είχε 578 κατοίκους το 1881, 532 το 1891, 603 το 1901, 736 το 1911 και 812 το 1921.¹⁹ Το 1931 το χωριό είχε 821 κατοίκους, 698 χριστιανούς και 123 μουσουλμάνους, και το 1946 1.178, από τους οποίους 959 ήταν ορθόδοξοι και 219 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.387 κατοίκους, 1.157 Έλληνες και 230 Τούρκους, και το 1973 1.421 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 598 κάτοικοι του Νέου Χωριού, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 10 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Νέο Χωριό καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Σαράντα ένας κάτοικοι του Νέου Χωριού, 34 άμαχοι και 7 στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι 19 χάθηκαν στο ίδιο το χωριό και οι άλλοι 22 αλλού: 9 στο Γκαράζ Παυλίδη στη Λευκωσία, 4 στον Στρογγυλό, 3 στην περιοχή του Τζιάους, 2 στη Βώνη, και από ένας στην περιοχή της Λαπήθου, στην περιοχή Έξω Μετοχίου - Μόρας - Αγκαστίνας και στη Γύψου. Τα λείψανα των 24 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι υπόλοιποι 17 αγνοούνται ακόμη. Τρεις ακόμη κάτοικοι του Νέου Χωριού, δύο άμαχοι και ένας στρατιώτης, σκοτώθηκαν αλλού, στην Κυθρέα, στην περιοχή Σακκάρια και σε άγνωστο τόπο. Μέσα στο χωριό και στη γη του καταγράφονται 27 νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι.

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία του Αγίου Χαράλαμπου λεηλατημένη, βεβηλωμένη και σε ανάγκη άμεσης υποστύλωσης, και το παρεκκλήσι του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου λεηλατημένο και βεβηλωμένο. Από τον Άγιο Χαράλαμπο έχουν αφαιρεθεί οι σταυροί και λείπουν οι καμπάνες, και οι μορφές των προφητών στη μία πλευρά του τέμπλου βάφτηκαν με λευκή μπογιά. Το παρεκκλήσι του Προδρόμου βεβηλώθηκε και χρησιμοποιήθηκε ως αχυρώνας και αποθήκη. Από το νέο κοιμητήριο, στον δρόμο προς το Τραχώνι, έχει μείνει μόνο ένα μέρος του τοίχου, και οι τάφοι του έχουν καταστραφεί.²⁰