Η Μύρτου είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκεται 23 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 270 μέτρων, στη νότια πλευρά του Πενταδακτύλου, πάνω στον δρόμο που ενώνει τη Λευκωσία με την Κερύνεια μέσω Πανάγρων. Στη γη της βρίσκεται η μονή του Αγίου Παντελεήμονος, που ως το 1917 ήταν η έδρα της Μητρόπολης Κυρηνείας.1 Στην απογραφή του 1960 είχε 710 κατοίκους, από τους οποίους 706 ήταν Έλληνες.
Στις ιταλικές πηγές του 15ου αιώνα το χωριό γράφεται «Mirtu».2
Η Μύρτου εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή το 1461, ως «Mirtu», ανάμεσα στα χωριά που αφαίρεσε ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ από τον ευγενή Gautier de Nores. Το γεγονός το καταγράφει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος. Λίγο αργότερα το χωριό καταγράφεται και σε έναν βενετικό κατάλογο των βασιλικών χωριών του τέλους του 15ου αιώνα.3
Στη θέση Στεφάνια, στη βορειοδυτική άκρη του χωριού, βρίσκεται ένα προελληνικό νεκροταφείο της μέσης και της ύστερης εποχής του Χαλκού. Το ανέσκαψε το 1951 ο Αυστραλός αρχαιολόγος Basil Hennessy, για λογαριασμό του Μουσείου Ashmolean της Οξφόρδης και του Πανεπιστημίου του Σίδνεϊ, σε συνεργασία με το Κυπριακό Μουσείο. Το περιεχόμενο των τάφων είχε ανακατευτεί από τα νερά που τους πλημμύριζαν κατά καιρούς. Τα μεταλλικά ευρήματα ήταν λίγα, και τα περισσότερα βρέθηκαν σε έναν τάφο.4
Το 1966 το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε, σε σωστική ανασκαφή, έναν λαξευτό θαλαμωτό τάφο στη δυτική άκρη του χωριού. Ένας μακρύς δρόμος με σκαλοπάτια κατέβαινε ως την είσοδο του τάφου, και μέσα στον θάλαμο, απέναντι από την είσοδο, υπήρχε ένα πεζούλι. Βρέθηκαν δύο ασημένια σκουλαρίκια σε σχήμα βάρκας και αγγεία, ανάμεσά τους ένας ασκός. Ο τάφος πιθανότατα ανήκει στην κλασική ελληνική περίοδο.5
Το γνωστό ιερό της ύστερης εποχής του Χαλκού στη θέση Πηγάδες, με τον λιθόκτιστο βωμό και τα «κέρατα καθοσιώσεως», δηλαδή το θρησκευτικό σύμβολο σε σχήμα κεράτων που ήταν γνωστό και στο Αιγαίο, φέρει στη βιβλιογραφία το όνομα της Μύρτου, γιατί βρίσκεται λίγο νοτιοανατολικά του χωριού. Βρίσκεται όμως στη γη του γειτονικού Ασωμάτου, όπου και περιγράφεται.6
Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας η Μύρτου ήταν φέουδο του Gautier de Nores, που είχε και τη Βασίλεια, τον Κορμακίτη, την Καρπάσεια, την Καμπυλή και το Μαργί. Στον πόλεμο για τον θρόνο ανάμεσα στη βασίλισσα Καρλόττα και στον ετεροθαλή αδελφό της Ιάκωβο, ο Gautier πιάστηκε αιχμάλωτος το 1461 από τους άνδρες του Ιακώβου. Ο Βουστρώνιος αφηγείται ότι αρνήθηκε να ορκιστεί πίστη στον Ιάκωβο, γιατί είχε ορκιστεί να υπερασπίζεται την Καρλόττα, και γι’ αυτό ο βασιλιάς του πήρε τα χωριά του και του άφησε μόνο ένα μικρό επίδομα για να ζει. Από τότε έμεινε στην Κύπρο η παροιμία «η πίστη του σερ Γκωτιέ», που λεγόταν για τους πεισματάρηδες.7
Ο Ιάκωβος έδωσε ύστερα τη Μύρτου, μαζί με τη Λυθροδόντα και τον Άγιο Ηλία, στον Piero Bustron, από την οικογένεια των Βουστρωνίων, στην οποία ανήκε και ο χρονογράφος. Στο βενετικό υπόμνημα του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Mirtu» είναι πια βασιλικό χωριό, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο, και καταγράφεται στη βαϊλία της Λαπήθου, μαζί με τη Βασίλεια, την Καμπυλή, την Καρπάσεια και την Κλεπίνη.8
Η μονή του Αγίου Παντελεήμονος, στην άκρη του χωριού, ιδρύθηκε στις αρχές του 18ου αιώνα και έγινε έδρα του μητροπολίτη Κυρηνείας.9 Στη γιορτή του αγίου, στις 27 Ιουλίου, γινόταν στη Μύρτου μεγάλο πανηγύρι. Ο Κύπριος ιστορικός του 18ου αιώνα αρχιμανδρίτης Κυπριανός γράφει ότι εκεί συνέρρεαν πλήθη από όλη την Κύπρο, για προσκύνημα και για εμπόριο. Σε ένα από αυτά τα πανηγύρια, τη δεκαετία του 1760, οι αρχηγοί μιας εξέγερσης εναντίον του Τούρκου διοικητή του νησιού συνάντησαν τον φρούραρχο του κάστρου της Κερύνειας Χαλίλ και τον έκαναν αρχηγό τους.10
Κατά την τοπική παράδοση, που καταγράφει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο μητροπολίτης Κυρηνείας Λαυρέντιος συνελήφθη το 1821 κοντά στο μοναστήρι, ενώ ξεκουραζόταν κάτω από ένα πεύκο που λεγόταν Ψαθαρωτός. Το τοπωνύμιο «Πεύκος Ψαθαρωτός» σώζεται στο επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer), λίγο ανατολικά του χωριού. Ο Λαυρέντιος αποκεφαλίστηκε στη Λευκωσία στις 9 Ιουλίου 1821, μαζί με τους άλλους επισκόπους, όταν απαγχονίστηκε ο αρχιεπίσκοπος Κυπριανός.11
Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Μύρτου καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό με 28 νοικοκυριά με περιουσία. Οι κάτοικοι είχαν χωράφια με σιτηρά και βαμβάκι, ένα αμπέλι και 266 δέντρα, κυρίως ελιές, μουριές και χαρουπιές, ένα ελαιοτριβείο, κυψέλες και γύρω στα 260 πρόβατα και κατσίκες. Η απογραφή καταγράφει χωριστά τη μονή του Αγίου Παντελεήμονος, που είχε την πολύ μεγαλύτερη περιουσία από όλο το υπόλοιπο χωριό.12
Ο Έλληνας φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που περιηγήθηκε την Κύπρο τον 19ο αιώνα, γράφει ότι η μονή του Αγίου Παντελεήμονος, όπου είχε την έδρα του ο μητροπολίτης Κυρηνείας, βρισκόταν μέσα σε δάσος από πεύκα και κυπαρίσσια, με άφθονα νερά και μεγάλο περιβόλι με οπωροφόρα δέντρα.13 Το 1884 η κυβέρνηση έκλεισε το κοιμητήριο που βρισκόταν μέσα στον χώρο του μοναστηριού, και το νέο κοιμητήριο έγινε σε ένα μικρό δάσος μισό περίπου χιλιόμετρο ανατολικά. Η Μητρόπολη Κυρηνείας έμεινε στο μοναστήρι ως το 1917.14
Λόγω της κεντρικής του θέσης, το χωριό έγινε το διοικητικό κέντρο των χωριών της νότιας πλευράς του Πενταδακτύλου. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το 1903 η Μύρτου ενώθηκε με δρόμο με την Κερύνεια και τη Λευκωσία, το 1905 απέκτησε αστυνομικό σταθμό, και αργότερα λειτούργησαν εκεί κτηματολογικό γραφείο και κωμοδικείο, που εξυπηρετούσαν όλη την περιοχή.15
Η εκκλησία του χωριού ήταν η εκκλησία της μονής του Αγίου Παντελεήμονος. Ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 χρονολογεί τη μονή στον 17ο–18ο αιώνα. Η σημερινή εκκλησία χτίστηκε τον 18ο αιώνα στη θέση ενός μικρότερου ναού.16 Το μοναστήρι είναι Αρχαίο Μνημείο.
Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, βρήκε το μοναστηριακό συγκρότημα σχεδόν πλήρες. Περιγράφει μια παλαιότερη καμαροσκέπαστη πτέρυγα αφιερωμένη στον άγιο, που χωριζόταν από τον κυρίως ναό με τοξοστοιχία σε κοντές κολόνες, και, στη νότια πλευρά, μια στοά με οξυκόρυφα τόξα. Κάτω από την κεντρική της καμάρα ήταν ένας τάφος σε σχήμα αγίας τράπεζας, που κατά την παράδοση ανήκε σε έναν φημισμένο γιατρό. Ο Jeffery ξεχώρισε το επιχρυσωμένο ξυλόγλυπτο τέμπλο, που περιλάμβανε κομμάτια παλαιότερου μεσαιωνικού τέμπλου, και τις εικόνες, που πίστευε ότι μπορεί να ήταν μεσαιωνικές.17
Στη θέση Στεφάνια χτίστηκε το παρεκκλήσι του Αγίου Νεκταρίου.18
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, παλαιότερα οι κάτοικοι ασχολούνταν λιγότερο με τη γεωργία, γιατί πολλά από τα κτήματα της περιοχής ανήκαν στο μοναστήρι, όπως δείχνει ήδη η απογραφή του 1832/33. Πολλοί ήταν μαρμαράδες και δούλευαν σε μικρά λατομεία, τις βίνες, στα βόρεια και στα δυτικά του χωριού, που έστελναν μάρμαρο και γύψο στην Πιτσιλιά, στη Σολιά και στη Μαραθάσα. Πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, εσπεριδοειδή και χαρουπιές, και πολλά σπίτια του χωριού διατηρούσαν την παραδοσιακή αρχιτεκτονική της πεδιάδας, με πλιθάρια, εσωτερικές αυλές, καμάρες και χωμάτινα δώματα.19 Το 1940 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Μύρτου.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, από τα μέσα του 19ου αιώνα λειτουργούσε στο μοναστήρι σχολείο, όπου ο ιερομόναχος Παρθένιος δίδασκε δωρεάν τα κοινά γράμματα σε δόκιμους μοναχούς και σε αγόρια και κορίτσια του χωριού. Στις αρχές της Αγγλοκρατίας ο Βρετανός επιθεωρητής Spencer βρήκε κλειστά τα δύο σχολεία του χωριού, και τη μόνη διδασκαλία την έκανε ένας μοναχός. Λίγο αργότερα ο μητροπολίτης Κυρηνείας Χρύσανθος ίδρυσε κανονικό δημοτικό σχολείο, με πρώτο δάσκαλο τον λόγιο Ιερώνυμο Βαρλαάμ, και το σχολείο της μονής λειτούργησε ως το 1920.20 Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Μύρτου είχε 110 μαθητές και 4 δασκάλους.
Ο πληθυσμός της Μύρτου μεγάλωνε σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 278 κατοίκους το 1881, 317 το 1891, 381 το 1901, 430 το 1911 και 537 το 1921.21 Το 1931 το χωριό είχε 587 κατοίκους, 584 χριστιανούς και 3 μουσουλμάνους, και το 1946 683, από τους οποίους 673 ήταν ορθόδοξοι και 10 άλλου θρησκεύματος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 710 κατοίκους, 706 Έλληνες, 3 Μαρωνίτες και έναν άλλο, και το 1973 828 Έλληνες.
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 433 κάτοικοι της Μύρτου, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 27 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Μύρτου καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το μοναστήρι υπέστη ζημιές από τουρκικούς βομβαρδισμούς. Όσοι κάτοικοι έμειναν στο χωριό εγκλωβίστηκαν: ήταν 43 τον Οκτώβριο του 1975, 38 τον Ιανουάριο του 1976 και 14 τον Μάιο του 1976, και ως τον Αύγουστο του 1976 είχαν εκδιωχθεί όλοι.22 Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.
Τρεις κάτοικοι της Μύρτου, δύο στρατιώτες και ένας άμαχος, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα του ενός έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ δύο εξακολουθούν να αγνοούνται. Οι δύο στρατιώτες χάθηκαν στην Κερύνεια, και ο άμαχος μέσα στο χωριό. Δύο ακόμη κάτοικοι της Μύρτου, ένας άμαχος και ένας στρατιώτης, σκοτώθηκαν αλλού, στην Κερύνεια και στην Ομορφίτα. Στη γη της Μύρτου καταγράφονται δύο νεκροί του 1974: ένας στρατιώτης και ένας άμαχος.
Η εκκλησία της μονής του Αγίου Παντελεήμονος βεβηλώθηκε και λεηλατήθηκε, και ο κατάλογος του 2009 καταγράφει το μοναστήρι με σοβαρές ζημιές, σχεδόν κατεδαφισμένο. Σήμερα ο χώρος του είναι περιφραγμένος και κλειστός.23
Cyprus Religious Heritage, «Myrtou».↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), «Mirtu», σσ. 403, 419.↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), «Mirtu», σ. 403; L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), «Casal Mirtu», σ. 510.↩︎
A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σ. 1149; Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), «Mirtu», σσ. 402–403.↩︎
Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), «Mirtu», σ. 419; L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), «Casal Mirtu», σ. 510.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Myrtou».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Μύρτου»; A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σ. 1014; C. D. Cobham, Excerpta Cypria (Cambridge 1908), σ. 468.↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Myrtou».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Myrtou».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Μύρτου».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Myrtou».↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918).↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Μύρτου».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Μύρτου».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Μύρτου».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Μύρτου».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Μύρτου».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Myrtou».↩︎
Στην Μύρτου υπήρχαν ένα μοναστήρι, μία εκκλησία, ένα εξωκκλήσι και ένα κοιμητήριο. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, ένας ναός βεβηλώθηκε ή λεηλατήθηκε. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η χρονολόγησή της σημειώνεται ως «17ος – 18ος αι. / 18ος αι.». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Ο ναός βεβηλώθηκε, λεηλατήθηκε. Η Μονή έχει σοβαρές ζημιές, σχεδόν κατεδαφίστηκε».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η κατάστασή του το 2009 σημειώνεται ως «Ερειπωμένο».
Τη σχολική χρονιά 1973–74, την τελευταία πριν από την τουρκική εισβολή, στην Μύρτου λειτουργούσε ένα δημοτικό σχολείο. Σε αυτό φοιτούσαν 110 μαθητές, με 4 δασκάλους. Παρακάτω δίνονται τα στοιχεία του, με τους μαθητές ανά τάξη και το διδακτικό προσωπικό, όπου είναι γνωστά.
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 12 | 8 | 9 | 13 | 6 | 9 | 57 |
| Κορίτσια | 11 | 14 | 5 | 9 | 9 | 5 | 53 |
| Σύνολο | 23 | 22 | 14 | 22 | 15 | 14 | 110 |
Στην Μύρτου, στο ενωτικό δημοψήφισμα που οργάνωσε η Εθναρχία τον Ιανουάριο του 1950, υπέγραψαν υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα 433 κάτοικοι, ουσιαστικά το σύνολο των ενήλικων κατοίκων.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 27 Έλληνες με καταγωγή από την Μύρτου που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
27 / 27 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκαν ή αγνοούνται έξι άνθρωποι με καταγωγή από την Μύρτου, τρεις στρατιώτες και τρεις άμαχοι. Από τους τρεις αγνοούμενους, ένας έχει εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ δύο εξακολουθούν να αγνοούνται. Στην Μύρτου σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά πέντε άνθρωποι, δύο στρατιώτες και τρεις άμαχοι. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από την Μύρτου, και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Στο μητρώο συνεργατικών εταιρειών ήταν εγγεγραμμένη η ακόλουθη συνεργατική εταιρεία της κοινότητας:
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την κοινότητα αυτή ήταν και είναι ο 9600.
