Η Μουσουλίτα είναι μικρή ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 28 χιλιόμετρα δυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 50 μέτρων, στον κάμπο της Μεσαορίας, δίπλα στον νέο δρόμο Λευκωσίας–Αμμοχώστου, και η γη της διασχίζεται από τα ρέματα του Πεδιαίου.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 219 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Μουσουλίτα δεν βρέθηκε στους καταλόγους φέουδων και βασιλικών χωριών της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας. Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει το τοπωνύμιο Παλιά Μουσουλίτα.²

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Μουσουλίτα χαρακτηρίζεται μικτό χωριό, με επτά νοικοκυριά με περιουσία, από τα μικρότερα της Μεσαορίας. Τα χωράφια τους ήταν κυρίως βαμβακοχώραφα, με λίγο σιτάρι, ένα ποτιστικό χωράφι δίπλα στο ρέμα, αλώνια και αρκετή άγονη γη. Δέντρα δεν καταγράφονται. Είχαν πάνω από διακόσια πρόβατα, ζευγάρια βόδια για το όργωμα και λίγες κυψέλες.³

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία της Μουσουλίτας είναι αφιερωμένη στον απόστολο Λουκά. Χτίστηκε γύρω στο 1900, στο δυτικό μέρος του παλιού οικισμού.⁴ Κατά την κρατική έκδοση του 2019 για τους εκτοπισμένους δήμους και κοινότητες, στην αυλή της στεγαζόταν το δημοτικό σχολείο του χωριού.⁵

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά χωρίς πότισμα και έτρεφαν πρόβατα και κατσίκες. Κοντά στο χωριό περνούσε η γραμμή του κυπριακού σιδηροδρόμου, που ένωνε την Αμμόχωστο με τη Λευκωσία.⁶ Το 1956 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Μουσουλίτας. Κατά την έκδοση του 2019, στα χρόνια της Αγγλοκρατίας χτίστηκε στα βόρεια του χωριού ένα γεφύρι μήκους περίπου εκατό μέτρων πάνω σε παραπόταμο του Πεδιαίου, και η ποδοσφαιρική ομάδα του χωριού, η Αθλητική Ένωση Μουσουλίτας, είχε αξιόλογη παρουσία στο τοπικό πρωτάθλημα.⁷ Κατά την Εγκυκλοπαίδεια, από τη Μουσουλίτα καταγόταν ο λαϊκός ζωγράφος Κυριάκος Κούλλης.⁸

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Μουσουλίτα είχε 132 κατοίκους το 1881, 127 το 1891, 137 το 1901, 182 το 1911 και 206 το 1921.⁹ Το 1931 είχε 201 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 255, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 219 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 156 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 11 μαθητές και έναν δάσκαλο.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 115 κάτοικοι της Μουσουλίτας. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 7 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Μουσουλίτα καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων. Ένας κάτοικος του χωριού, στρατιώτης, σκοτώθηκε στην Άσσια.

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία του Αποστόλου Λουκά ως τζαμί. Κατά το Cyprus Religious Heritage, οι κατοχικές αρχές τη μετέτρεψαν παράνομα σε τζαμί μετά το 1974, και χρησιμοποιήθηκε ως τέτοιο ώσπου, γύρω στο 2017, χτίστηκε νέο τζαμί στο χωριό. Οι σταυροί της έχουν αφαιρεθεί. Από το κοιμητήριο, που βρίσκεται έξω από το χωριό, έχουν μείνει μόνο ίχνη από τα θεμέλια του τοίχου και των σταυρών των τάφων.¹⁰