Οι Μότηδες είναι μικρή ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκονται 11 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 120 μέτρων, στις βόρειες πλαγιές του Πενταδακτύλου, ανάμεσα στον Καραβά, την Ελιά και τον Παλαιόσοφο. Ήταν από τα μικρότερα χωριά της επαρχίας και ζούσε σε στενή σχέση με τον γειτονικό Καραβά. Στην απογραφή του 1960 είχε 53 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή με βεβαιότητα. Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει «Μότηδες», ενώ στην τοπική χρήση και στη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια το όνομα γράφεται «Μότιδες». Ο Άγγλος αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, το γράφει «Motidhes» και «Motedes». Το ίδιο όνομα έχει και το ρέμα που περνά από τη γη του χωριού προς τον Καραβά, και ένα τοπωνύμιο λέγεται «Ποταμός τους Μότηδες».¹

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Οι Μότηδες δεν αναφέρονται στους καταλόγους χωριών της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας που διασώζουν ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος και ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie. Στη γη του χωριού το Gazetteer καταγράφει το τοπωνύμιο Πραστιόν. Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, εμφανίζεται ένας οικισμός με το ίδιο όνομα, που η ψηφιακή έκδοση της απογραφής τοποθετεί λιγότερο από μισό χιλιόμετρο από το χωριό, με δύο νοικοκυριά με περιουσία, χριστιανικά και μουσουλμανικά. Είχαν σιτοχώραφα και αμπέλια, περίπου 470 δέντρα, κυρίως ελιές και χαρουπιές, ένα πατητήρι για σταφύλια, κατσίκες και βόδια.²

Κατά μια παράδοση του χωριού, που καταγράφει ένας κάτοικός του στην ιστοσελίδα του Δήμου Καραβά, οι Μότηδες ήταν κάποτε τσιφλίκι, δηλαδή μεγάλο κτήμα ενός πλούσιου γαιοκτήμονα. Τη μνήμη αυτή τη στήριζε ένα μεγάλο μισογκρεμισμένο σπίτι με θολωτά δωμάτια, όπου φυλάγονταν σε μεγάλα πιθάρια το λάδι. Στο χωριό λειτουργούσε παλαιότερα και ελαιοτριβείο, που σταμάτησε γύρω στα τέλη του 19ου αιώνα.³

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, από το 1884 ως το 1933 οι Μότηδες περιλαμβάνονταν στα δημοτικά όρια του Καραβά· μετά το 1933 απέκτησαν δική τους κοινοτική αρχή.⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Το φθινόπωρο του 1959 το Τμήμα Αρχαιοτήτων ερεύνησε συστηματικά τους λόφους ανάμεσα στον Πενταδάκτυλο και τον δρόμο Κερύνειας–Μύρτου, στην περιοχή του Καραβά, των Μοτήδων, του Παλαιόσοφου, της Ελιάς και των Φτερύχων. Την επιφανειακή αυτή έρευνα τη διηύθυναν ο Βρετανός αρχαιολόγος Hector Catling και ο Κύπριος αρχαιολόγος Κυριάκος Νικολάου. Χαρτογραφήθηκαν 182 θέσεις, οι περισσότερες άγνωστες ως τότε, ανάμεσά τους και μία στις Μότηδες. Στην περιοχή καταγράφηκαν πολλές προελληνικές θέσεις, πολλές της πτολεμαϊκής ελληνικής περιόδου και κυρίως θέσεις της πρώιμης ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου, με ελαιοτριβεία και πιεστήρια. Τα ευρήματα δείχνουν ότι οι πλαγιές γύρω από το χωριό κατοικούνταν και καλλιεργούνταν από πολύ παλιά.⁵

Εκκλησίες και μονές

Οι Μότηδες δεν είχαν δική τους ενοριακή εκκλησία, και ο κατάλογος κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 δεν καταγράφει ναό στο χωριό. Οι κάτοικοι ανήκαν στην ενορία του Αγίου Γεωργίου του Καραβά.⁶

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως εσπεριδοειδή, λεμόνια και κιτρόμηλα, χαρουπιές και ελιές, και λιγότερο ροδακινιές, μηλιές και σιτηρά· η κτηνοτροφία ήταν σχεδόν ανύπαρκτη.⁷ Τα τελευταία χρόνια πριν από την εισβολή οι λεμονιές απλώθηκαν γρήγορα σε μεγάλο μέρος της γης του χωριού. Πολλοί κάτοικοι δούλευαν και στον Καραβά, και από εκεί εξυπηρετούνταν σε ό,τι χρειάζονταν. Την ίδια περίοδο άρχισαν να χτίζονται στο χωριό καινούργια σπίτια, και ξένοι, που τους τράβηξε η θέα προς τη θάλασσα, αγόρασαν κτήματα κι έχτισαν εξοχικά.⁸

Εκπαίδευση

Οι Μότηδες δεν είχαν δικό τους σχολείο. Τα παιδιά πήγαιναν στο δημοτικό σχολείο του γειτονικού Παλαιόσοφου ή στα δημοτικά σχολεία του Καραβά, και ύστερα στο Ελληνικό Γυμνάσιο Λαπήθου.⁹

Πληθυσμός

Ο πληθυσμός των Μοτήδων ήταν πάντα πολύ μικρός. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 31 κατοίκους το 1881, 35 το 1891, 38 το 1901, 34 το 1911 και 41 το 1921.¹⁰ Το 1931 το χωριό είχε 52 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 59, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 53 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 40 Έλληνες.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 οι Μότηδες καταλήφθηκαν από τον τουρκικό στρατό και οι Έλληνες κάτοικοί τους υπέστησαν εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων. Δεν καταγράφονται αγνοούμενοι με καταγωγή από το χωριό ούτε νεκροί του 1974 μέσα στη γη του. Οι πρόσφυγες των Μοτήδων είναι μέλη του Προσφυγικού Σωματείου «Ο Καραβάς», που ενώνει τους κατοίκους του Καραβά και των γειτονικών χωριών, των Μοτήδων, των Φτερύχων, του Παλαιόσοφου και της Ελιάς.¹¹