Η Μόρφου είναι κατεχόμενη κωμόπολη της επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 34 χιλιόμετρα δυτικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 50 μέτρων, κοντά στον ποταμό Σερράχη, στη δυτική άκρη της κεντρικής πεδιάδας της Κύπρου, που από αυτήν ονομάζεται πεδιάδα της Μόρφου, όπως και ο κόλπος στα δυτικά της. Ήταν το κέντρο ολόκληρης της περιοχής, με τρεις ενορίες, και δήμος από το 1883.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 6.642 κατοίκους, από τους οποίους 6.480 ήταν Έλληνες και 123 Τούρκοι.

Όνομα

Το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) γράφει το όνομα «Μόρφου, του», και οι Κύπριοι το έλεγαν στο ουδέτερο γένος. Ο φιλόλογος Αθανάσιος Σακελλάριος, που περιέγραψε την κωμόπολη το 1890, συνέδεσε το όνομα με τη Μορφώ, επίκληση της Αφροδίτης που αναφέρουν ο Έλληνας ποιητής Λυκόφρων και ο Έλληνας περιηγητής Παυσανίας, ο οποίος είδε ναό της Αφροδίτης Μορφώς στη Σπάρτη. Ο Σακελλάριος θεώρησε πιθανό ότι στην αρχαιότητα υπήρχε εδώ πόλη ή κώμη με το όνομα Μορφώ, από την οποία πήρε το όνομά της και η πεδιάδα.² Στα χρονικά της Φραγκοκρατίας η κωμόπολη γράφεται Morpho ή Morfo, και οι Φράγκοι την έλεγαν «le Morf». Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος, στη διήγηση για τον άγιο Μάμα, γράφει και τη μορφή Themorfo.³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Μία από τις πρώτες γραπτές μαρτυρίες για τη Μόρφου είναι ένα έγγραφο της βασίλισσας Αλίκης του Μαρτίου 1220, που υπογράφει ως μάρτυρας ο ιππότης Laurentius de Morfo. Κατά τον Γάλλο ιστορικό Louis de Mas Latrie, ο Laurent du Plessis χρίστηκε ιππότης στη Μόρφου, που ήταν ήδη μεγάλη κωμόπολη, ξακουστή για τα λείψανα και το πανηγύρι του αγίου Μάμα, και από αυτήν πήρε το όνομα που κράτησαν οι απόγονοί του.⁴

Η κωμόπολη χωριζόταν σε τρεις ενορίες, του Αγίου Μάμα, του Αγίου Γεωργίου και της Αγίας Παρασκευής, που το Gazetteer καταγράφει ως συνοικίες της. Συνοικία της ήταν και η Χρυσηλιού, βορειοανατολικά της κωμόπολης, που έχει δική της σελίδα. Στη γη της Μόρφου, στον ποταμό που ο Βουστρώνιος ονομάζει Ούριο (τον Σερράχη), βρισκόταν και ο μεσαιωνικός οικισμός Mnassi, όπου σωζόταν ως το 1974 η εκκλησία της Παναγίας του Μνάση.⁵

Αρχαιολογικοί χώροι

Ο σημαντικότερος αρχαιολογικός χώρος της Μόρφου είναι η Τούμπα του Σκούρου, ένας λόφος βόρεια της κωμόπολης, κοντά στον ποταμό Οβγό, που είναι κηρυγμένος αρχαίο μνημείο. Το 1936 ο αρχαιολόγος Πορφύριος Δίκαιος άνοιξε εκεί μια δοκιμαστική τομή, και το 1955 η αρχαιολογική επισκόπηση του Hector Catling για το Τμήμα Αρχαιοτήτων κατέγραψε στη θέση έναν εκτεταμένο οικισμό της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Η ίδια έρευνα εντόπισε στη Μόρφου και θέση με μεσαιωνικό καμίνι για τα κεραμικά δοχεία της παραγωγής ζάχαρης.⁶

Το 1971–1973 η αποστολή του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ και του Μουσείου Καλών Τεχνών της Βοστώνης, με διευθύντρια την Αμερικανίδα αρχαιολόγο Emily Vermeule, έκανε τρεις ανασκαφικές περιόδους στην Τούμπα. Η θέση ήταν το εργαστηριακό τμήμα, κατά τους ανασκαφείς πιθανότατα η συνοικία των κεραμέων, μιας μεγαλύτερης πόλης, που ιδρύθηκε γύρω στο 1600 π.Χ. και εγκαταλείφθηκε γύρω στο 1220 π.Χ. Βρέθηκαν ένα πέτρινο κτίριο με επιχρισμένες λεκάνες που επικοινωνούσαν, πιθανότατα για το πλύσιμο του πηλού, μια αποθήκη με πιθάρια σε σειρές, λίγο πριν από το 1200 π.Χ., και τρία κομμάτια πιθαριών με χαραγμένη κυπρομινωική γραφή. Οι έξι θαλαμωτοί τάφοι ήταν πλούσιοι: ο πρώτος είχε 630 αντικείμενα, ανάμεσά τους σφραγιδοκυλίνδρους, χάλκινα αντικείμενα, σκαραβαίους και θραύσματα μινωικών αγγείων, και ένας άλλος αυγά στρουθοκαμήλου, ελεφαντοστά και σφραγιδοκύλινδρο από λάπις λάζουλι. Τα μινωικά αγγεία και η κεραμική από την Παλαιστίνη δείχνουν επαφές με την Κρήτη και τις ακτές της Ανατολικής Μεσογείου. Η εισβολή του 1974 σταμάτησε απότομα την έρευνα. Κατά την έκθεση της αποστολής του Νοεμβρίου 1975, η αποθήκη των ευρημάτων λεηλατήθηκε, και αγγεία που κλάπηκαν από αυτήν, με τους αριθμούς καταγραφής της αποστολής, βρέθηκαν αργότερα στις Ηνωμένες Πολιτείες και επιστράφηκαν στο Τμήμα Αρχαιοτήτων.⁷

Το 1956 το αλέτρι έφερε στο φως έναν τάφο της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου στη θέση Αμπέλια, περίπου τρία χιλιόμετρα βορειοδυτικά της κωμόπολης, όπου πολλοί τάφοι είχαν λεηλατηθεί από παλιά. Το 1960, σε εργασίες ισοπέδωσης κοντά στον Οβγό και στον δρόμο προς τη Μύρτου, ο αρχαιολόγος Κυριάκος Νικολάου του Τμήματος Αρχαιοτήτων αποκάλυψε μέρος ενός κτιρίου με τρία δωμάτια, τρεις μικρές δεξαμενές και αγωγό νερού. Το μεγαλύτερο δωμάτιο είχε δάπεδο από πλάκες και τοίχους ντυμένους με μάρμαρο και ζωγραφιστό κονίαμα. Ανάμεσα στα ευρήματα ήταν ένα σπασμένο μαρμάρινο αγαλμάτιο της Αφροδίτης και ένα κομμάτι μαρμάρινου ανάγλυφου. Ο αρχαιολόγος Βάσος Καραγιώργης αναγνώρισε στο κτίριο ιερό της Αφροδίτης, παρόμοιο με τους ναούς της θεάς στους Σόλους.⁸

Αρχαιότητα

Η πόλη της Τούμπας του Σκούρου ανήκει στην προελληνική περίοδο, και οι ανασκαφείς τη θεώρησαν κέντρο παραγωγής κεραμικής. Η κυπρομινωική γραφή στα πιθάρια της δείχνει ότι εκεί γνώριζαν τη γραφή που χρησιμοποιούσε τότε το νησί. Οι τάφοι στα Αμπέλια δείχνουν ότι η περιοχή κατοικούνταν και στην αρχαϊκή αρχαία ελληνική περίοδο. Στην πτολεμαϊκή ελληνική («ελληνιστική») περίοδο ανήκει το ιερό της Αφροδίτης στον Οβγό, που ο ανασκαφέας χρονολόγησε από το αγαλμάτιο της θεάς. Έτσι η λατρεία της Αφροδίτης στον τόπο, που θυμίζει την ερμηνεία του Σακελλαρίου για το όνομα, τεκμηριώνεται και από την ανασκαφή.

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς αναφέρει ότι στη Μόρφου τιμούνταν οι άγιοι Θεοδόσιος και Πολέμιος, από τους τριακόσιους χριστιανούς που, κατά την παράδοση, ήρθαν στην Κύπρο από τους Αγίους Τόπους και έζησαν ως ασκητές.⁹ Κατά το Cyprus Religious Heritage, η εκκλησία του Αγίου Μάμα είναι χτισμένη πάνω στα ερείπια δύο ναών της πρώιμης ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου και ενός της μέσης ελληνικής μεσαιωνικής. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery είδε στο μοναστήρι μαρμάρινα κιονόκρανα, που κατά τη γνώμη του προέρχονταν από έναν παλαιότερο ναό εκείνης της εποχής.¹⁰

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Η Μόρφου ανήκε τις περισσότερες φορές στο βασιλικό κτήμα. Το 1310 ήταν χωριό του πρίγκιπα της Γαλιλαίας Βαλιάν του Ιβελίνου. Μετά την άλωση της Αλεξάνδρειας, το 1365, ο βασιλιάς Πέτρος Α΄ έδωσε τον τίτλο του κόμη της Έδεσσας (του Ρουχά, όπως γράφουν τα κυπριακά χρονικά) στον Ιωάννη του Μόρφου, που ήταν και στρατάρχης της Κύπρου. Ο Βουστρώνιος, τον 16ο αιώνα, ονομάζει τη Μόρφου χωριό του κόμη του Ρουχά.¹¹

Στη Μόρφου στηρίχτηκε ο κοντόσταβλος Ιάκωβος, ο μετέπειτα βασιλιάς Ιάκωβος Α΄, στον πόλεμο με τους Γενουάτες το 1373: κατά τον Μαχαιρά, μάζευε τρόφιμα από τη Μόρφου και την Πεντάγυια για να εφοδιάσει την Κερύνεια και τον Άγιο Ιλαρίωνα. Όταν οι χωρικοί ξεσηκώθηκαν το 1426, μετά την εισβολή των Μαμελούκων, ένα από τα κέντρα τους ήταν η Μόρφου, όπου όρισαν δικό τους καπετάνιο. Η εξέγερση καταπνίγηκε: οι αρχηγοί στη Μόρφου και στη Λεύκα κρεμάστηκαν ή ακρωτηριάστηκαν, και έγιναν δίκες ως τη Μόρφου.¹²

Η πεδιάδα της Μόρφου ήταν από τις περιοχές όπου καλλιεργούσαν ζαχαροκάλαμο, κυρίως στην παραλία. Το 1468 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ πούλησε στον Βενετό Andrea Cornaro τη ζάχαρη της χρονιάς από τη Μόρφου. Το τοπωνύμιο Ζαχαρόμυλος, στη γη της κωμόπολης, θυμίζει ακόμη αυτή την παραγωγή. Στη Βενετοκρατία η Μόρφου ήταν έδρα βαϊλίας του βασιλικού κτήματος, με χωριά όπως τα Ζώδια, η Πεντάγυια, η Περιστερώνα, το Ακάκι, το Αργάκι και η Λεύκα. Κατά τον Jeffery, η Βενετία πούλησε στις αρχές του 16ου αιώνα την κυριότητα της Μόρφου στην οικογένεια των Συγκλητικών.¹³

Τουρκοκρατία

Στην Τουρκοκρατία η Μόρφου έμεινε κέντρο της περιοχής. Το 1668 ο Πιζάνος Pietro Senni σημείωνε ότι η Μόρφου είχε δύο ελληνικές εκκλησίες και ένα τζαμί.¹⁴ Ο Άγγλος περιηγητής Richard Pococke, που πέρασε το 1738, θαύμασε το «μεγαλοπρεπές» μοναστήρι του Αγίου Μάμα, και ο Βρετανός πρόξενος στο Χαλέπι Alexander Drummond, που περιόδευσε το νησί λίγα χρόνια αργότερα, έγραψε ότι η Μόρφου ήταν πολύ ευχάριστος τόπος, μιάμιση λεύγα από τη θάλασσα, και η εκκλησία της το ωραιότερο κτίριο του είδους της σε όλο το νησί. Ο Κύπριος ιστορικός αρχιμανδρίτης Κυπριανός (1788) αναφέρει τη Μόρφου, μαζί με την Πόλη της Χρυσοχούς και τα Κούκλια, ανάμεσα στα λεγόμενα τσιφλίκια, δηλαδή μεγάλα αγροκτήματα, και ο Βρετανός πρόξενος Michael de Vezin, την ίδια εποχή, σημειώνει ότι η περιοχή της έβγαζε βαμβάκι, σιτάρι και κριθάρι.¹⁵

Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Μόρφου καταγράφεται ως διοικητικό κέντρο της περιοχής, με 224 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν κυρίως χωράφια, αλλά και βαμβακοχώραφα, αμπέλια, μουριές για τον μεταξοσκώληκα και χωράφια με ριζάρι, το φυτό από το οποίο έβγαζαν κόκκινη βαφή. Είχαν ακόμη τρεις νερόμυλους, ένα ελαιοτριβείο, περίπου 1.800 πρόβατα και κατσίκες και εκατό βόδια. Ανάμεσα στους ιδιοκτήτες καταγράφονται και δύο εξισλαμισμένοι, ο Εμίν και ο Δερβίς Χασάν.¹⁶

Αγγλοκρατία

Το 1890 ο Σακελλάριος περιγράφει τη Μόρφου ως κωμόπολη που ζούσε από τη γεωργία, έδρα του διαμερίσματος, με ελληνικά δημοτικά σχολεία αρρένων και θηλέων και ελληνικό Σχολαρχείο. Στις αρχές του 20ού αιώνα η κωμόπολη απέκτησε σταθμό στον σιδηρόδρομο της Αμμοχώστου, που ο Jeffery το 1918 βρίσκει μεγάλο και πολυσύχναστο.¹⁷ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Μόρφου ήταν από τα πρώτα μέρη της Κύπρου που απέκτησαν ηλεκτρικό ρεύμα, πριν από το 1927, ενώ τη δεκαετία του 1930 η αποικιακή κυβέρνηση ίδρυσε εκεί την Κεντρική Πειραματική Έπαυλη για τη βελτίωση των καλλιεργειών και των ζώων. Γύρω από την κωμόπολη συγκεντρώθηκαν σιγά σιγά οι υπηρεσίες ολόκληρης της περιοχής: επαρχιακό δικαστήριο, νοσοκομείο, επαρχιακή διοίκηση και επαρχιακά γραφεία των κρατικών τμημάτων.¹⁸

Εκκλησίες και μονές

Η μεγάλη εκκλησία της κωμόπολης ήταν ο Άγιος Μάμας, που χρονολογείται γύρω στο 1500 και είναι κηρυγμένο Αρχαίο Μνημείο. Συνδυάζει μια τρίκλιτη βασιλική με γοτθικά στοιχεία και έναν τρούλο. Στον βόρειο τοίχο της, κάτω από ένα σκαλιστό τόξο του 16ου αιώνα, είναι εντοιχισμένη η σαρκοφάγος που οι Κύπριοι τιμούσαν ως τάφο του αγίου.¹⁹ Κατά την παράδοση, που καταγράφει ήδη ο Μαχαιράς, η σαρκοφάγος με το σώμα του αγίου ήρθε από τη θάλασσα στην ακτή της Μόρφου. Ένας ευσεβής άνθρωπος, ειδοποιημένος από τον άγιο, την έσυρε με τα βόδια του και τους γιους του, και εκεί όπου σταμάτησε και δεν κουνιόταν πια χτίστηκε η εκκλησία. Από τον τάφο έλεγαν ότι έτρεχε μύρο, που θεράπευε τους πιστούς. Τον 19ο αιώνα οι κάτοικοι της περιοχής έλεγαν ακόμη την ιστορία στα παιδιά τους, και το πανηγύρι του αγίου, στις 2 Σεπτεμβρίου, ήταν από τα μεγαλύτερα του νησιού.²⁰

Γύρω από την εκκλησία απλωνόταν η Μονή του Αγίου Μάμαντος, που ο κατάλογος του 2009 χρονολογεί επίσης γύρω στο 1500. Ο Σακελλάριος είδε στην αυλή της μαρμάρινα κορινθιακά κιονόκρανα. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στη μονή έμενε για ένα διάστημα στην Τουρκοκρατία ο μητροπολίτης Κυρηνείας, και εκεί στεγάστηκε το πρώτο ελληνικό σχολείο της κωμόπολης. Το 1973 η Μόρφου έγινε για πρώτη φορά έδρα δικής της μητρόπολης, με πρώτο μητροπολίτη τον Χρύσανθο.²¹

Ενοριακοί ναοί ήταν επίσης ο Άγιος Γεώργιος και η Αγία Παρασκευή, του 19ου–20ού αιώνα. Στη γη της κωμόπολης υπήρχαν ακόμη η Παναγία του Μνάση, του 19ου αιώνα, το παρεκκλήσι της Παναγίας στο κοιμητήριο και οι εκκλησίες του Αγίου Μάμαντος της Κελιάς, του Αγίου Θεοδοσίου, της Αγίας Τριάδας, του Αγίου Σταματίου και της Παναγίας Χρυσορροϊάτισσας.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Μόρφου βρισκόταν πάνω από το μεγαλύτερο υδροφόρο στρώμα της Κύπρου, και πριν από το 1974 είχε τη μεγαλύτερη αρδευόμενη έκταση του νησιού. Οι πρώτοι περιβολάρηδες, στις αρχές του 20ού αιώνα, ανέβαζαν το νερό με αλακάτια από μεγάλους λάκκους, και άλλοι έφεραν στην επιφάνεια τρεχούμενο νερό με λαούμια, δηλαδή σειρές από πηγάδια ενωμένα με υπόγεια σήραγγα. Με τις γεωτρήσεις, από τη δεκαετία του 1940, τα εσπεριδοειδή έγιναν η ραχοκοκαλιά της οικονομίας: το 1966 η Μόρφου είχε 2.147 εκτάρια με εσπεριδοειδή, το ένα τρίτο περίπου της επαρχίας Λευκωσίας. Το 1973 λειτουργούσαν στην κωμόπολη 160 βιοτεχνικές και βιομηχανικές μονάδες, κυρίως συσκευαστήρια φρούτων και λαχανικών. Από το 1969 ως το 1974 η κωμόπολη γιόρταζε κάθε χρόνο τη σοδειά της με το Φεστιβάλ Πορτοκαλιού.²²

Οι παραγωγοί ίδρυσαν το 1964 τον Συνεργατικό Οργανισμό Διάθεσης Εσπεριδοειδών Μόρφου (ΣΟΔΕΜ), και από το 1949 λειτουργούσε το Συνεργατικό Παντοπωλείο Μόρφου.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από την ίδρυση του κοινοτικού σχολείου ο ντόπιος Λεόντιος, πατέρας της λόγιας και ποιήτριας Σαπφούς Λεοντιάδος, δίδασκε σε ιδιωτικό σχολείο. Το πρώτο κοινοτικό ελληνικό σχολείο ιδρύθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα από τον μητροπολίτη Κυρηνείας Μελέτιο, και το 1878 είχε περίπου 180 μαθητές. Το 1918 ιδρύθηκε η Ελληνική Σχολή, τριτάξιο γυμνάσιο στην αρχή, και το 1951 χτίστηκε το κτίριο του γυμνασίου, που εξυπηρετούσε και τα γύρω χωριά. Από το 1937 ως το 1957 λειτουργούσε στη Μόρφου το Διδασκαλικό Κολλέγιο, που μεταφέρθηκε ύστερα στη Λευκωσία· η Γεωργική Σχολή του έγινε μετά το 1960 εξατάξιο Γεωργικό Γυμνάσιο.²³

Τη σχολική χρονιά 1973–74 τα τρία ελληνικά δημοτικά σχολεία της κωμόπολης είχαν μαζί 797 μαθητές και 28 δασκάλους, και το νηπιαγωγείο 132 παιδιά και 4 νηπιαγωγούς. Λειτουργούσαν επίσης το Α΄, το Β΄ και το Γ΄ Γυμνάσιο, το Αγροτικό Γυμνάσιο και σχολή για παιδιά με ειδικές ανάγκες, με 21 μαθητές.

Πληθυσμός

Η Μόρφου μεγάλωνε σταθερά. Το 1931 είχε 4.335 κατοίκους, 4.205 χριστιανούς και 130 μουσουλμάνους. Το 1946, μαζί με τη συνοικία της Χρυσηλιού, είχε 5.512 κατοίκους, 5.319 ορθόδοξους, 179 μουσουλμάνους και 14 άλλους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Ήταν τότε ο μεγαλύτερος οικισμός της επαρχίας μετά την ίδια τη Λευκωσία. Το 1960 είχε 6.642 κατοίκους: 6.480 Έλληνες, 123 Τούρκους, 32 Μαρωνίτες, 6 Βρετανούς και έναν άλλο. Το 1973 καταγράφηκαν 7.466 Έλληνες κάτοικοι.

Δήμος

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πρώτος δήμαρχος διορίστηκε ο Αζίζ από τη Σμύρνη. Από το 1896 τη δημαρχία είχαν Έλληνες, ανάμεσά τους ο Κωστής Γεωργιάδης, για περισσότερα από τριάντα χρόνια, και ο Πολύκαρπος Νικολόπουλος, στα χρόνια του οποίου χτίστηκε η Δημοτική Αγορά (1951–1953). Δήμαρχος το 1974 ήταν ο Πολύκλειτος Ιακωβίδης.²⁴

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 3.230 κάτοικοι στις τρεις ενορίες της κωμόπολης και στη Χρυσηλιού, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 104 Έλληνες κατοίκους της κωμόπολης που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Στη διαδήλωση της 28ης Οκτωβρίου 1955 στη Μόρφου οι Βρετανοί στρατιώτες πυροβόλησαν το πλήθος, και ένας από τους τραυματίες, ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Γεώργιος Χαραλάμπους από τον Άγιο Επιφάνιο Σολέας, πέθανε λίγες μέρες αργότερα. Στη Μόρφου εντάχθηκε στην ΕΟΚΑ ο αγωνιστής Χρίστος Τσιάρτας από τον Πολύστυπο.²⁵

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την Ένωση Δήμων Κύπρου, η Μόρφου καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό στις 16 Αυγούστου 1974, στη δεύτερη φάση της εισβολής.²⁶ Ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Όσοι είχαν μείνει στην κωμόπολη, γύρω στους 600 κατά μάρτυρα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, κλείστηκαν τον Σεπτέμβριο του 1974 στο Β΄ Δημοτικό Σχολείο και σε σπίτια δίπλα του, με συρματόπλεγμα και φρουρούς. Αργότερα έφεραν εκεί και κατοίκους γειτονικών χωριών. Κατά τον ίδιο μάρτυρα, το κέντρο κράτησης λειτούργησε ως τον Ιούλιο του 1975. Η Επιτροπή έκρινε ότι ο περιορισμός τους, στο σχολείο και στα σπίτια, ήταν στέρηση της ελευθερίας αντίθετη με το άρθρο 5 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, για την οποία ευθύνεται η Τουρκία.²⁷ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δεκαπέντε Μορφίτες, 9 από αυτούς άμαχοι, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα 5 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ 10 εξακολουθούν να αγνοούνται. Οι 8 χάθηκαν στην ίδια τη Μόρφου· οι άλλοι 7 στον Άγιο Γεώργιο Κερύνειας, στην περιοχή Συγχαρίου–Πέλλα-Πάις, στην περιοχή Αγίου Ερμολάου–Πιλερίου, στην περιοχή της Κλεπίνης, στην Κερύνεια, στην Κουτσοβέντη και στον δρόμο Κερύνειας–Πανάγρων. Εννέα άλλοι Μορφίτες, 2 άμαχοι και 7 στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού, στο Ψυχιατρείο Αθαλάσσης, στον Καζιβερά, στην περιοχή της Λεύκας και του Λιμνίτη, στον Καραβά, στη Λάπηθο και στον Τέμπλο Κερύνειας· ένας τραυματίστηκε στις μάχες και πέθανε το 1975 στο 401 Στρατιωτικό Νοσοκομείο Αθηνών. Στην ίδια τη Μόρφου καταγράφονται 13 νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι, 12 μέσα στην κωμόπολη και ένας στην περιοχή της.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Μάμα σε μουσείο, την Αγία Παρασκευή σε τζαμί και τον Άγιο Γεώργιο σε πολιτιστικό κέντρο. Το παρεκκλήσι της Παναγίας στο κοιμητήριο χρησιμοποιείται ως αποθήκη και κινδυνεύει να καταρρεύσει. Η Αγία Τριάδα και ο Άγιος Σταμάτιος βεβηλώθηκαν και λεηλατήθηκαν, και η Παναγία του Μνάση βεβηλώθηκε και κινδυνεύει να καταρρεύσει. Το παλιό ελληνικό ορθόδοξο κοιμητήριο ισοπεδώθηκε και χρησιμοποιείται ως χώρος για υλικά οδοποιίας και ως χώρος στάθμευσης, και το νέο κοιμητήριο είναι ερειπωμένο.²⁸