Η Μηλιά είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 20 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 50 μέτρων, στον κάμπο της ανατολικής Μεσαορίας, ανάμεσα στη Γύψου, την Πηγή και την Περιστερώνα. Στην απογραφή του 1960 είχε 1.141 κατοίκους, όλους Έλληνες.
Στη χαρτογράφηση της Κύπρου από τον Βρετανό αξιωματικό Herbert Kitchener, στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, το χωριό γράφεται «Milea», και στο επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) Μηλιά.1
Κατά τον Γάλλο ιστορικό του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το χωριό ίσως αναφέρεται ήδη το 1196, σε βούλα του πάπα Κελεστίνου Γ΄ που επιβεβαίωνε τα δικαιώματα του Λατίνου αρχιεπισκόπου Λευκωσίας. Ανάμεσα στις περιοχές της Κύπρου των οποίων η δεκάτη ανήκε στην αρχιεπισκοπή η βούλα αναφέρει τις «Melyas», που ο Mas Latrie τις ταυτίζει, με επιφύλαξη, με τη Μηλιά της ανατολικής Μεσαορίας.2
Στη γη του χωριού, νότια του οικισμού, το Gazetteer καταγράφει το τοπωνύμιο Παλιοχώρι.3
Γύρω από τη Μηλιά υπάρχουν λαξευτοί τάφοι της προελληνικής περιόδου. Το 1928 η αστυνομία ανέφερε στο Κυπριακό Μουσείο ότι γίνονταν εκεί λαθρανασκαφές, και η Σουηδική Αρχαιολογική Αποστολή πήρε άδεια να ερευνήσει τη θέση τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του ίδιου χρόνου. Ο Σουηδός αρχαιολόγος Alfred Westholm ανέσκαψε αρκετούς τάφους, οι περισσότεροι από τους οποίους είχαν ήδη συληθεί, και δημοσίευσε τέσσερις, στη θέση που οι μεταγενέστεροι μελετητές ονομάζουν Βίκλα–Τράχωνας. Ήταν τάφοι με δρόμο και ταφικό θάλαμο, που χρησιμοποιήθηκαν ξανά για νέες ταφές. Μέσα τους βρέθηκαν αγγεία εισηγμένα από τη Συρία και την Ελλάδα, που δείχνουν τις επαφές του τόπου με τις ακτές της ανατολικής Μεσογείου και το Αιγαίο. Σε έναν από τους τάφους υπήρχε, εκτός από τις προελληνικές ταφές, και μία ταφή των αρχαίων ελληνικών χρόνων, που δείχνει ότι ο χώρος χρησιμοποιήθηκε για αιώνες.4
Το 1957 το Τμήμα Αρχαιοτήτων καθάρισε έναν ακόμη τάφο του ίδιου νεκροταφείου, που είχαν από καιρό αδειάσει οι αρχαιοκάπηλοι. Από τα όστρακα που είχαν αφήσει πίσω τους συγκολλήθηκαν περίπου εκατό αγγεία, ανάμεσά τους δίχρωμα αγγεία από τις ακτές της Συρίας και της Παλαιστίνης και αγγεία λευκού επιχρίσματος εξαιρετικής ποιότητας.5
Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Μηλιά χαρακτηρίζεται μικτό χωριό, με 21 νοικοκυριά με περιουσία και μια εκκλησία. Η γη τους ήταν κυρίως χωράφια, μερικά σπαρμένα με λουβιά, βαμβάκι και σιτάρι, και πολλή άγονη γη. Από δέντρα καταγράφονται μόνο δεκαεννέα μουριές. Τα νοικοκυριά είχαν πάνω από τριακόσια πρόβατα, λίγες αγελάδες, ζευγάρια βόδια για το όργωμα και κυψέλες. Σχεδόν τη μισή αξία της καταγραμμένης περιουσίας του χωριού την κατείχε ένας κάτοικος της Λευκωσίας.6
Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία της Μηλιάς είναι αφιερωμένη στον άγιο Επιφάνιο. Χτίστηκε το 1902–1906, στο νότιο μέρος του παλιού οικισμού.7 Κατά την κρατική έκδοση του 2019 για τους εκτοπισμένους δήμους και κοινότητες, δίπλα της υπήρχε ο «σπήλιος του Αγίου Επιφανίου», με λαξευμένα δωμάτια, όπου κατά την παράδοση του χωριού ερχόταν ο άγιος να ησυχάσει.8 Δεύτερη ενοριακή εκκλησία είναι των Αγίων Ανδρονίκου και Αθανασίας, του 19ου αιώνα, στη δυτική άκρη του παλιού οικισμού.
Στη γη του χωριού βρίσκεται η μονή της Παναγίας της Αυγασίδας, Αρχαίο Μνημείο. Η εκκλησία της χρονολογείται στον 12ο και στον 15ο αιώνα. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, περιγράφει μια μικρή δίκλιτη εκκλησία με υπολείμματα του μοναστηριακού περιβόλου. Μέσα της υπήρχε η επιτύμβια πλάκα ενός λαϊκού, με κομμάτια ελληνικής επιγραφής και τη χρονολογία 1482.9
Αρχαίο Μνημείο είναι και το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου, του 14ου–15ου αιώνα. Στο χωριό υπάρχουν ακόμη τα παρεκκλήσια της Αγίας Μαρίνας και της Παναγίας.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν εσπεριδοειδή, σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά, και η κτηνοτροφία ήταν αρκετά ανεπτυγμένη.10 Κατά την έκδοση του 2019, αρκετοί Μηλιώτες εργάζονταν στο Βαρώσι.11 Το 1923 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Μηλιάς και το 1948 το Συνεργατικό Παντοπωλείο. Κατά την Εγκυκλοπαίδεια, από τη Μηλιά καταγόταν ο ζωγράφος Ανδρέας Χρυσοχός.12
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Μηλιά είχε 253 κατοίκους το 1881, 345 το 1891, 410 το 1901, 538 το 1911 και 643 το 1921.13 Το 1931 είχε 826 κατοίκους, 825 χριστιανούς και έναν μουσουλμάνο, και το 1946 1.132, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.141 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 1.134 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 151 μαθητές και έξι δασκάλους.
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 651 κάτοικοι της Μηλιάς, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 13 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Μηλιά καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Στους πίνακες του Ερυθρού Σταυρού που κατατέθηκαν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων καταγράφεται ότι στις 2 Σεπτεμβρίου 1974 74 άνθρωποι από τη Μηλιά μεταφέρθηκαν στη Γύψου. Η Επιτροπή έκρινε αποδεδειγμένο ότι στη Γύψου υπήρχε κέντρο κράτησης, όπου οι τουρκικές δυνάμεις κρατούσαν Έλληνες αμάχους σε περιορισμό.14 Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.
Δύο κάτοικοι της Μηλιάς, ένας άμαχος και ένας στρατιώτης, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Κανείς τους δεν χάθηκε στο χωριό· ο ένας χάθηκε στην περιοχή της Αγύρτας και ο άλλος στην περιοχή του Γαϊδουρά. Τα λείψανα του ενός έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ ο άλλος εξακολουθεί να αγνοείται. Τέσσερις ακόμη κάτοικοι, δύο άμαχοι και δύο στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού: δύο στη Γύψου, ένας στο νέο λιμάνι της Αμμοχώστου και ένας στην περιοχή του Τζιάου.
Κατά το Cyprus Religious Heritage, οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Επιφανίου σε τζαμί. Όταν, γύρω στο 2015, χτίστηκε νέο τζαμί στο χωριό, η εκκλησία εγκαταλείφθηκε· οι σταυροί της έχουν αφαιρεθεί. Η εκκλησία των Αγίων Ανδρονίκου και Αθανασίας είναι σε κακή κατάσταση, και από τον εξοπλισμό της έχει μείνει μόνο το επιστύλιο του τέμπλου. Στο κοιμητήριο ο τοίχος έχει εν μέρει καταρρεύσει και οι σταυροί των τάφων είναι σκορπισμένοι.15 Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει ότι η μονή της Παναγίας της Αυγασίδας κατεδαφίστηκε από τα τουρκικά στρατεύματα.
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Milia (Ammochostou)»; A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σ. 845.↩︎
L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), σ. 601.↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Milia: the Swedish Cyprus Expedition tombs» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Milia: Department clearance of a looted tomb, 1957» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Milia (Ammochostou)».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Milia».↩︎
Κυπριακή Δημοκρατία, «Μνήμες κατεχόμενης γης: Εκτοπισμένοι Δήμοι και Κοινότητες» (2019), «Μηλιά».↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 240.↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Μηλιά Αμμοχώστου».↩︎
Κυπριακή Δημοκρατία, «Μνήμες κατεχόμενης γης: Εκτοπισμένοι Δήμοι και Κοινότητες» (2019), «Μηλιά».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Μηλιά Αμμοχώστου».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Μηλιά Αμμοχώστου».↩︎
Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Κύπρος κατά Τουρκίας (προσφυγές 6780/74 και 6950/75), Έκθεση της Επιτροπής (1976), §§ 252, 275.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Milia».↩︎
Στην Μηλιά υπήρχαν ένα μοναστήρι, δύο εκκλησίες, τρία εξωκκλήσια και ένα κοιμητήριο. Από την τουρκική εισβολή του 1974 βρίσκονται υπό κατοχή. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η μονή είναι Αρχαίο Μνημείο. Η χρονολόγησή της σημειώνεται ως «Ο ναός 12ος αι. και 15ος αι.». Βρίσκεται κοντά στη Μηλιά. Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Κατεδαφίστηκε από τα τουρκικά στρατεύματα».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 19ο – 20ο αιώνα.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 19ο αιώνα.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), το παρεκκλήσι χρονολογείται στον 14ο – 15ο αιώνα και είναι Αρχαίο Μνημείο.
Τη σχολική χρονιά 1973–74, την τελευταία πριν από την τουρκική εισβολή, στην Μηλιά λειτουργούσε ένα δημοτικό σχολείο. Σε αυτό φοιτούσαν 151 μαθητές, με 6 δασκάλους. Παρακάτω δίνονται τα στοιχεία του, με τους μαθητές ανά τάξη και το διδακτικό προσωπικό, όπου είναι γνωστά.
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 12 | 15 | 16 | 11 | 13 | 11 | 78 |
| Κορίτσια | 11 | 14 | 8 | 15 | 12 | 13 | 73 |
| Σύνολο | 23 | 29 | 24 | 26 | 25 | 24 | 151 |
Στην Μηλιά, στο ενωτικό δημοψήφισμα που οργάνωσε η Εθναρχία τον Ιανουάριο του 1950, υπέγραψαν υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα 651 κάτοικοι, ουσιαστικά το σύνολο των ενήλικων κατοίκων.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 13 Έλληνες με καταγωγή από την Μηλιά που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
13 / 13 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκαν ή αγνοούνται έξι άνθρωποι με καταγωγή από την Μηλιά, τρεις στρατιώτες και τρεις άμαχοι. Από τους δύο αγνοούμενους, ένας έχει εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ ένας εξακολουθεί να αγνοείται. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από την Μηλιά, και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.
Δεν υπάρχουν καταχωρήσεις.
Στο μητρώο συνεργατικών εταιρειών ήταν εγγεγραμμένες οι ακόλουθες 2 συνεργατικές εταιρείες της κοινότητας:
Ο ταχυδρομικός κώδικας των Κυπριακών Ταχυδρομείων για την κοινότητα αυτή ήταν και είναι ο 5631.
