Η Μια Μηλιά είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα του κατεχόμενου τμήματος της επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 6 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Λευκωσίας, σε υψόμετρο 110 μέτρων, στην πεδιάδα της Μεσαορίας, και η γη της απλωνόταν βόρεια ως τις υπώρειες του Πενταδακτύλου. Από το χωριό περνά ο ποταμός Πεδιαίος.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 1.076 κατοίκους, από τους οποίους 1.072 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, που κατέγραψε τα μνημεία της Κύπρου στις αρχές του 20ού αιώνα, γράφει το όνομα «Miamilia».²

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, στη Μια Μηλιά καταγράφονται 22 νοικοκυριά με περιουσία, όλα χριστιανικά. Ανάμεσα στους ιδιοκτήτες ήταν και ένας ιερέας. Τα κτήματα ήταν σιτοχώραφα, μεγάλες εκτάσεις αγρανάπαυσης και αλώνια, με 28 ελιές. Τα ζώα ήταν πάνω από χίλια πρόβατα και κατσίκες, λίγα βόδια και άλογα, δηλαδή η κτηνοτροφία είχε μεγάλη θέση στη ζωή του χωριού ήδη τότε.³

Αγγλοκρατία

Στις αρχές του 20ού αιώνα ο αμαξιτός δρόμος από τη Λευκωσία προς την Κυθρέα περνούσε μέσα από τη Μια Μηλιά, και ο Jeffery σημειώνει ότι το χωριό είχε σταθμό του σιδηροδρόμου, ανάμεσα σε βλάστηση που μαρτυρούσε την παρουσία νερού μέσα στην άνυδρη Μεσαορία.⁴

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού, σχεδόν στο κέντρο του παλιού οικισμού, είναι αφιερωμένη στον άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο. Χτίστηκε το 1894 ως μονόκλιτη βασιλική με ορισμένα γοτθικά στοιχεία· η βόρεια πύλη της φαίνεται επηρεασμένη από την αρχιτεκτονική του Μπεζεστενιού της Λευκωσίας. Το καμπαναριό προστέθηκε, κατά την επιγραφή του, το 1956.⁵ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η εκκλησία γιόρταζε στις 26 Σεπτεμβρίου με μεγάλο πανηγύρι.⁶ Το κοιμητήριο του χωριού βρίσκεται περίπου 100 μέτρα νότια της εκκλησίας.⁷

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά και λαχανικά. Τρία χιλιόμετρα βόρεια του οικισμού το φράγμα της Μιας Μηλιάς, χωρητικότητας 355.000 κυβικών μέτρων, πότιζε 174 εκτάρια. Η κτηνοτροφία ήταν αναπτυγμένη: το 1973 το χωριό είχε πάνω από 1.500 πρόβατα, σχεδόν 800 κατσίκες και περισσότερα από 4.000 πουλερικά.⁸

Το χώμα της Μιας Μηλιάς ήταν κατάλληλο για τούβλα και κεραμίδια. Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, κάθε καλοκαίρι δούλευαν τα «καμίνια» του χωριού, όπου έφτιαχναν τα γνωστά τούβλα και κεραμίδια της Μιας Μηλιάς, με εργάτες από το χωριό και τα γύρω χωριά, ανάμεσά τους και μαθητές γυμνασίου. Ως το 1955 περίπου υπήρχε στην είσοδο του χωριού εργαστήριο αγγειοπλαστικής, όπου οι «κουππάρηδες» έφτιαχναν στον τροχό στάμνες, κούπες και γλάστρες. Νότια του χωριού λειτουργούσε η βιομηχανική περιοχή της Μιας Μηλιάς, η κυριότερη της Λευκωσίας πριν από το 1974, με 32 βιομηχανικές μονάδες το 1972, όπου δούλευαν αρκετοί κάτοικοι.⁹

Το 1943 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Μιας Μηλιάς και το 1956 το Συνεργατικό Παντοπωλείο Μιας Μηλιάς. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στο χωριό υπήρχαν δύο σωματεία, το αθλητικό σωματείο «Πρόοδος» και η «Εθνική Ένωση Δικέφαλος», και πολλοί νέοι έπαιζαν ποδόσφαιρο σε ομάδες της Λευκωσίας.¹⁰

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το σχολείο του χωριού, στο βόρειο μέρος του, χτίστηκε το 1963–64.¹¹ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Μιας Μηλιάς είχε 172 μαθητές και 5 δασκάλους.

Πληθυσμός

Η Μια Μηλιά, κοντά στη Λευκωσία, μεγάλωνε σταθερά. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 268 κατοίκους το 1881, 302 το 1891, 327 το 1901, 395 το 1911 και 452 το 1921.¹² Το 1946 είχε 771 κατοίκους, όλους ορθόδοξους (στην απογραφή του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 1.076 κατοίκους, από τους οποίους 1.072 ήταν Έλληνες, ένας Μαρωνίτης και τρεις άλλοι, και το 1973 1.381 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 442 κάτοικοι της Μιας Μηλιάς. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 8 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Μια Μηλιά καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Ανάμεσα στις γραπτές καταθέσεις που εξέτασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στην έκθεσή της του 1976 είναι και μία από τη Μια Μηλιά, κατοίκου που εκδιώχθηκε από το σπίτι του.¹³ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Είκοσι δύο κάτοικοι της Μιας Μηλιάς, 15 άμαχοι και 7 στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι 13 χάθηκαν στο ίδιο το χωριό· οι άλλοι 9 στην περιοχή του Καϊμακλιού, στον Άγιο Γεώργιο Κερύνειας, στην Κυθρέα, στο πέμπτο μίλι του δρόμου Κερύνειας–Καραβά και στην περιοχή Αγίου Γεωργίου–Γλυκιώτισσας. Τα λείψανα των 6 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οι υπόλοιποι 16 αγνοούνται ακόμη.

Δύο άλλοι κάτοικοι, και οι δύο άμαχοι, σκοτώθηκαν αλλού, ο ένας στην περιοχή του Τραχωνίου Κυθρέας και ο άλλος σε άγνωστο τόπο.

Στη Μια Μηλιά και στην περιοχή της καταγράφονται 13 νεκροί του 1974, 11 στρατιώτες και 2 άμαχοι· ένας από αυτούς τραυματίστηκε στην περιοχή και πέθανε αργότερα στο νοσοκομείο της Λάρνακας.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Ιωάννη σε τζαμί. Αφαιρέθηκαν οι σταυροί και οι καμπάνες, ο σταυρός του καμπαναριού αντικαταστάθηκε με ημισέληνο και η νότια είσοδος χτίστηκε.¹⁴