Τα Μάσαρη (τοπικά το Μάσσαρι) είναι μικρή ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκονται 8 χιλιόμετρα ανατολικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 130 μέτρων, στην πεδιάδα της Μόρφου. Η γη τους απλώνεται στις όχθες του ποταμού Σερράχη, όπως λέγεται εκεί το κάτω μέρος του ποταμού της Περιστερώνας.¹ Στην απογραφή του 1960 είχαν 185 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον γλωσσολόγο Σίμο Μενάρδο, το όνομα προέρχεται από τις λέξεις massa, massara και massari, με τις οποίες οι Φράγκοι έλεγαν τα αγροκτήματα. Ο Μενάρδος σημειώνει ότι το χωριό ήταν τσιφλίκι, δηλαδή μεγάλο ιδιόκτητο αγρόκτημα, και ότι το ίδιο όνομα έχουν και άλλα κτήματα στην Κύπρο, όπως τα Παλιομάσαρα κοντά στο Κολόσσι.² Τα Παλιομάσαρα, στη γη της Επισκοπής Λεμεσού, και οι Μασάρες, στη γη του Παλαικύθρου, καταγράφονται στο επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer).³

Οι κάτοικοι είχαν και δική τους παράδοση για το όνομα. Έλεγαν ότι στα χρόνια της Φραγκοκρατίας στο χωριό ζούσε η Μασσάρα, δούλα του ρήγα, δηλαδή του βασιλιά, ενώ στη γειτονική Φυλλιά ζούσε η φιλενάδα του, στην Κυρά η ρήγαινα, η νόμιμη σύζυγός του, και στην Αυλώνα η αυλή του.⁴

Στον χάρτη της Κύπρου του Kitchener, στα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, το όνομα γράφεται «Masari».⁵ Το Gazetteer καταγράφει την κοινότητα ως «Μάσαρη, τά».

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Τα Μάσαρη δεν έχουν βρεθεί με βεβαιότητα στους καταλόγους χωριών της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας. Η πρώτη ασφαλής γραπτή αναφορά τους είναι στην κτηματική απογραφή του 1832/33.

Κατά το Κοινοτικό Συμβούλιο Μάσαρη, ένα χιλιόμετρο ανατολικά του χωριού υπάρχει το τοπωνύμιο «Παλιομάσσαρα», όπου σώζονται ερείπια παλαιού οικισμού, σπήλαια και ένας παλιός μύλος με υπόγειες αρδευτικές στοές.⁶

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, τα Μάσαρη καταγράφονται ως χριστιανικό χωριό με τρία νοικοκυριά με περιουσία. Τα δύο τρίτα όμως της αξίας της περιουσίας που καταγράφηκε ανήκαν στο τσιφλίκι ενός αγά, που η απογραφή τον αναφέρει ως αξιωματούχο των σουλτανικών σταύλων. Περιουσία είχε και η εκκλησία του χωριού. Καταγράφονται χωράφια, κυρίως αγρανάπαυσης, 79 ελιές και 15 μουριές, τρία παλιά μαγγάνια, δηλαδή υδροτροχοί, με τρεχούμενο νερό, και περίπου 340 πρόβατα και κατσίκες.⁷

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το τσιφλίκι πέρασε κάποια στιγμή σε ελληνικά χέρια, και το 1821 ανήκε σε έναν Σολωμή, που εκτελέστηκε από τους Τούρκους στις σφαγές του Ιουλίου εκείνης της χρονιάς.⁸

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, στο νοτιοδυτικό άκρο του παλιού πυρήνα του οικισμού, είναι αφιερωμένη στον άγιο Αντώνιο και χρονολογείται στον 16ο αιώνα. Είναι μικρή, μονόκλιτη και καμαροσκέπαστη, και δίπλα της, στα ανατολικά, βρίσκεται το κοιμητήριο του χωριού. Κατά τον Βρετανό ερευνητή των μνημείων της Κύπρου Rupert Gunnis, είχε τοιχογραφίες, που ασβεστώθηκαν τον 20ό αιώνα.⁹ Κατά το Κοινοτικό Συμβούλιο, στην καμάρα της ήταν εντοιχισμένα πιάτα.¹⁰ Ο Άγιος Αντώνιος είναι Αρχαίο Μνημείο.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 μεγάλο μέρος της γης ποτιζόταν από γεωτρήσεις, πάνω στο μεγάλο υδροφόρο στρώμα της Μόρφου, και από τα νερά του Σερράχη. Καλλιεργούσαν κυρίως εσπεριδοειδή, πορτοκάλια και κιτρόμηλα, και λαχανικά, όπως ντομάτες, αγγουράκια, καρπούζια και πεπόνια. Το 1973 οι κτηνοτρόφοι του χωριού έτρεφαν περίπου 600 πρόβατα. Ανάμεσα στο 1971 και στο 1973 χτίστηκε νοτιοανατολικά του χωριού ένα μεγάλο χωμάτινο φράγμα εμπλουτισμού των υπόγειων νερών.¹¹ Κατά το Κοινοτικό Συμβούλιο, στο χωριό λειτουργούσαν τουλάχιστον τέσσερις ελαιόμυλοι, και οι μυλωνάδες πληρώνονταν σε λάδι, ανάλογα με την ποσότητα των ελιών που άλεθαν.¹² Το 1962 ιδρύθηκε η Νέα Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Μάσσαρι.

Εκπαίδευση

Κατά το Κοινοτικό Συμβούλιο Μάσαρη, δημοτικό σχολείο λειτούργησε στο χωριό τις σχολικές χρονιές 1927–30 και ξανά από το 1952–53· τα άλλα χρόνια τα παιδιά πήγαιναν στο σχολείο της Κυράς ή της Φυλλιάς. Το σχολείο στεγαζόταν σε μικρά σπίτια του χωριού, και λίγο πριν από το 1974 είχαν αρχίσει τα θεμέλια για νέο σχολικό κτίριο και για νέα εκκλησία.¹³ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 55 μαθητές και δύο δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο πληθυσμός των Μασάρων αυξανόταν σχεδόν συνεχώς, και γρήγορα μετά το 1931, χάρη στην εύφορη και ποτιστική γη τους και στη μικρή απόσταση από τη Μόρφου. Κατά την ίδια, τα Μάσαρη είχαν 45 κατοίκους το 1881, 49 το 1891, 70 το 1901, 62 το 1911 και 75 το 1921.¹⁴ Το 1946 είχαν 138 κατοίκους, όλους ορθόδοξους (στην απογραφή του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχαν 185 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 317 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 68 κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 24 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 τα Μάσαρη καταλήφθηκαν από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός τους υπέστη εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δύο κάτοικοι του χωριού, και οι δύο άμαχοι, συνελήφθησαν στα ίδια τα Μάσαρη και καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανά τους δεν έχουν εντοπιστεί ως σήμερα. Δύο άλλοι κάτοικοι, και οι δύο άμαχοι, σκοτώθηκαν αλλού, ο ένας στη Μόρφου και ο άλλος σε άγνωστο τόπο.

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία του Αγίου Αντωνίου βεβηλωμένη, κλειδωμένη και με ζημιές που την έφεραν σε κίνδυνο κατάρρευσης. Τα εντοιχισμένα πιάτα της καμάρας αφαιρέθηκαν.¹⁵ Στο κοιμητήριο δεν έχει μείνει κανένας τάφος, μόνο λίγα θραύσματα από σταυρούς. Η εκκλησία και ο τοίχος του κοιμητηρίου επισκευάστηκαν το 2022–23.¹⁶ Κατά το Κοινοτικό Συμβούλιο Μάσαρη, οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα το παλιό σχολικό κτίριο σε τζαμί.¹⁷