Ο Μαραθόβουνος είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 31 χιλιόμετρα δυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 70 μέτρων, στην πεδιάδα της Μεσαορίας. Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου, τον περιγράφει το 1918 ως επιβλητικό χωριό χτισμένο πάνω σε λόφο, λίγο έξω από τη σιδηροδρομική γραμμή.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 2.020 κατοίκους, από τους οποίους 2.019 ήταν Έλληνες.

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Μαραθόβουνος δεν αναφέρεται στις μεσαιωνικές πηγές.² Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33 είναι ήδη ένα από τα μεγάλα χριστιανικά χωριά της Μεσαορίας (βλ. Τουρκοκρατία).

Αρχαιολογικοί χώροι

Βόρεια του χωριού, στη θέση Πετρερά, βρίσκονται τα ερείπια μιας βασιλικής της πρώιμης ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου, που είναι Αρχαίο Μνημείο. Τα ανέσκαψε το 1962 για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων ο αρχαιολόγος Αθανάσιος Παπαγεωργίου, όταν βρέθηκαν στην επιφάνεια αρχιτεκτονικά μέλη. Η εκκλησία ήταν τρίκλιτη, 21 επί 14 μέτρα, με νάρθηκα στα δυτικά και αψίδα στα ανατολικά· πεσσοί και κίονες χώριζαν τα κλίτη. Βρέθηκαν αρχιτεκτονικά μέλη, ανάγλυφα θωράκια του τέμπλου και κομμάτια από πέτρινα κιγκλιδώματα παραθύρων, και η βασιλική φαίνεται ότι επισκευάστηκε δύο φορές πριν καταστραφεί εντελώς. Οι μελετητές τη χρονολογούν από τον 5ο–6ο ως τον 7ο–8ο αιώνα. Ένα μικρότερο τρίκλιτο κτίσμα, 25 μέτρα νοτιοανατολικά, ήταν ίσως το βαπτιστήριό της.³

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Η βασιλική της Πετρεράς, με το πιθανό βαπτιστήριό της, δείχνει ότι στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο υπήρχε στη γη του χωριού χριστιανική κοινότητα με αξιόλογη εκκλησία, που χρειάστηκε δύο φορές να ξαναχτιστεί. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, γύρω από τη βασιλική βρισκόταν ένας αγροτικός οικισμός.⁴

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Μαραθόβουνος ανήκε στην περιφέρεια της Μεσαορίας και καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό, με 70 νοικοκυριά με περιουσία. Τα κτήματα ήταν κυρίως χωράφια, ανάμεσά τους πολλά βαμβακοχώραφα και σιτοχώραφα, με δύο περιβόλια και σχεδόν καθόλου δέντρα. Οι κάτοικοι είχαν περίπου 2.500 πρόβατα και πάνω από πενήντα βόδια και αγελάδες.⁵

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον προφήτη Ηλία· ο Jeffery τη σημειώνει το 1918 ως μεγάλη εκκλησία, χτισμένη πρόσφατα.⁶ Το παρεκκλήσι του Αγίου Σπυρίδωνος χρονολογείται στον 18ο αιώνα. Υπάρχουν ακόμη τα παρεκκλήσια του Αγίου Γεωργίου και του Τιμίου Σταυρού.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά, και η κτηνοτροφία ήταν πολύ αναπτυγμένη. Από το 1905 λειτουργούσε στο χωριό αστυνομικός σταθμός, και αργότερα και άλλες υπηρεσίες για τη γύρω περιοχή. Από τον Μαραθόβουνο καταγόταν ο ζωγράφος Χριστόφορος Σάββα.⁷ Το 1926 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Μαραθοβούνου και το 1936 το Συνεργατικό Παντοπωλείο.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το πρώτο σχολείο του χωριού λειτούργησε από το 1869, με δασκάλους από τη Λάρνακα, απόφοιτους του Σχολαρχείου της.⁸ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 330 μαθητές και δέκα δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Μαραθόβουνος είχε 777 κατοίκους το 1881, 884 το 1891, 1.047 το 1901, 1.291 το 1911 και 1.480 το 1921.⁹ Το 1931 είχε 1.607 κατοίκους, 1.602 χριστιανούς και πέντε μουσουλμάνους, και το 1946 1.788, όλους ορθόδοξους (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 2.020 κατοίκους, 2.019 Έλληνες και έναν άλλο, και το 1973 2.363 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 1.096 κάτοικοι του Μαραθοβούνου, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 38 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Από τον Μαραθόβουνο κατάγονταν οι αγωνιστές της ΕΟΚΑ Μιχαήλ Γεωργάλλας και Κώστας Λοΐζου. Το 1958 ο αγωνιστής Ηλίας Παπακυριακού από τη Λυθράγκωμη οργάνωσε πολιτοφυλακή στα χωριά της περιοχής Βιτσάδας–Μαραθοβούνου.¹⁰

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Μαραθόβουνος καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Μετά την κατάληψη ο τουρκικός στρατός έκανε τον Μαραθόβουνο ένα από τα κέντρα όπου κρατούσε σε περιορισμό Έλληνες αμάχους, και από τα γύρω χωριά. Έκθεση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ της 18ης Σεπτεμβρίου 1974 ανέφερε 400 ανθρώπους συγκεντρωμένους στον Μαραθόβουνο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έκρινε ότι υπάρχουν στοιχεία για κέντρο κράτησης στο χωριό, χωρίς να μπορέσει να προσδιορίσει πλήρως τις συνθήκες. Οι κρατούμενοι μεταφέρθηκαν στη Βίτσαδα, 114 από αυτούς στις 5 Οκτωβρίου 1974, και ορισμένοι αργότερα στη Γύψου. Η Επιτροπή κατέγραψε γραπτές μαρτυρίες για ξυλοδαρμούς κρατουμένων στον Μαραθόβουνο, και ένας μάρτυρας δήλωσε ότι εκεί βιάστηκαν πολλές κοπέλες και ότι ο ίδιος και η οικογένειά του άκουγαν τις φωνές τους.¹¹ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, για μερικά χρόνια το χωριό έμεινε κλειστή περιοχή και ο τουρκικός στρατός το χρησιμοποίησε ως στρατόπεδο.¹² Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στον Μαραθόβουνο και στην περιοχή του καταγράφονται επτά νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι. Δεκαπέντε κάτοικοι του Μαραθοβούνου, οκτώ άμαχοι και επτά στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Ένας χάθηκε μέσα στο χωριό· οι υπόλοιποι στον Στρογγυλό, όπου χάθηκαν τέσσερις, στους Στύλλους, στην Κερύνεια και στην περιοχή της, στο Δίκωμο, στις περιοχές Λαπήθου, Μιας Μηλιάς, Μουσουλίτας–Τζιάους, Αγίου Ερμολάου και Άσπρης Μούττης–Συγχαρίου. Τα λείψανα των επτά έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· οκτώ αγνοούνται ακόμη. Έξι ακόμη κάτοικοι του χωριού, τέσσερις άμαχοι και δύο στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού: δύο στη Βίτσαδα, ένας στο νοσοκομείο της Αμμοχώστου, ένας στην Αγκαστίνα, ένας στην περιοχή του Αγίου Ιλαρίωνα και ένας στο Ψυχιατρείο της Αθαλάσσας.

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει την εκκλησία του Προφήτη Ηλία λεηλατημένη και βεβηλωμένη, με τον τρούλο πεσμένο· οι κατοχικές αρχές τη χρησιμοποίησαν παράνομα ως στρατιωτική αποθήκη. Βρίσκεται μέσα σε απαγορευμένη στρατιωτική περιοχή.¹³ Το παρεκκλήσι του Αγίου Σπυρίδωνος κατεδαφίστηκε. Στο κοιμητήριο, βόρεια του χωριού, οι σταυροί των τάφων ξεριζώθηκαν και στοιβάχτηκαν σε έναν σωρό, κοντά στα ερείπια του παρεκκλησιού του, και τα μεγαλύτερα μνημεία έχουν ζημιές.¹⁴