Οι Μάνδρες είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκονται 28 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 290 μέτρων, στους νότιους πρόποδες του Πενταδακτύλου. Στη γη του χωριού απλώνεται μέρος του δάσους της Καντάρας.¹ Στην απογραφή του 1960 είχαν 398 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery, έφορος των αρχαίων μνημείων της Κύπρου, σημειώνει το 1918 κοντά στις Μάνδρες και στον Άγιο Ιάκωβο, σε μια θέση που ονομάζει «Kirillis», τα ερείπια ενός οικισμού που φαίνεται ότι είχε κυκλικό τείχος, με ίχνη εκκλησίας.²

Αρχαιολογικοί χώροι

Στη θέση Γαλακτινή, κοντά στο χωριό, οι εργασίες ισοπέδωσης αποκάλυψαν το 1969 ένα αποθέτη ιερού της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου, που είχε σε μεγάλο μέρος συληθεί. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων περισυνέλεξε κομμάτια από πήλινα και πέτρινα αγαλματίδια. Ένας μικρός ντυμένος κούρος από ασβεστόλιθο, ύψους 27 εκατοστών, από το ίδιο ιερό, βρίσκεται στη συλλογή Πιερίδη στη Λάρνακα.³

Βορειοανατολικά του χωριού, στη θέση Μελισσούδκια, βρέθηκε το 1967 ένας τάφος των αρχών της πτολεμαϊκής ελληνικής («ελληνιστικής») περιόδου, που έδειξε την ύπαρξη νεκροταφείου. Είχε απλά αγγεία, κανάτες, φλασκιά και μπολ, και ένα χάλκινο νόμισμα του Πτολεμαίου Γ΄.⁴

Αρχαιότητα

Το ιερό της Γαλακτινής και ο τάφος της Μελισσούδκιας δείχνουν ότι η γη των Μανδρών κατοικούνταν από την αρχαϊκή αρχαία ελληνική ως την πτολεμαϊκή ελληνική περίοδο. Ο ιστορικός άτλαντας του αρχαίου ελληνικού και ρωμαϊκού κόσμου (Barrington Atlas) σημειώνει στη θέση του χωριού αρχαίο οικισμό, που κατοικούνταν από την αρχαϊκή αρχαία ελληνική ως την πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο.⁵

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, οι Μάνδρες ανήκαν στην περιφέρεια της Μεσαορίας και καταγράφονται ως χριστιανικό χωριό, με οκτώ νοικοκυριά με περιουσία· ιδιοκτήτρια γης ήταν και η εκκλησία του χωριού. Είχαν αμπέλια, βαμβακοχώραφα, σιτοχώραφα και ένα αλώνι, 32 αγριελιές, μια ελιά και δέκα χαρουπιές, 440 πρόβατα, λίγα βόδια και αγελάδες, και τρία μαντριά.⁶

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στον άγιο Μάμαντα και χρονολογείται στον 19ο αιώνα· βρίσκεται στη βόρεια άκρη του παλιού οικισμού, και γύρω της ήταν το παλιό κοιμητήριο. Ένα χιλιόμετρο ανατολικά, σε ένα μικρό δάσος, βρίσκεται το παρεκκλήσι της Παναγίας της Γαλακτινής, ερειπωμένο από χρόνια.⁷

Τρία χιλιόμετρα ανατολικά του χωριού, στο βουνό, βρίσκεται το μοναστήρι της Παναγίας του Τοχνιού. Η εκκλησία του χρονολογείται από τον 12ο ως τον 14ο αιώνα, και το μοναστήρι είναι Αρχαίο Μνημείο.⁸

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, ελιές, χαρουπιές, αμυγδαλιές και μηλιές, και η κτηνοτροφία ήταν αρκετά αναπτυγμένη, με πολλές κατσίκες. Μεγάλο μέρος της γης ήταν δάσος, από τα κρατικά δάση της Καντάρας και του Υψαρόβουνου και το μικρό δάσος του Σπαλαθόβουνου.⁹ Το 1939 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Μανδρών και το 1947 η Συνεργατική Εταιρεία Ελαιοπαραγωγών.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι Μάνδρες είχαν 127 κατοίκους το 1881, 145 το 1891, 189 το 1901, 205 το 1911 και 262 το 1921.¹⁰ Το 1931 είχαν 296 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 371, από τους οποίους 370 ήταν ορθόδοξοι και ένας μουσουλμάνος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχαν 398 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 354. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 55 μαθητές και δύο δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 215 κάτοικοι των Μανδρών, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 171 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 οι Μάνδρες καταλήφθηκαν από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός τους υπέστη εθνοκάθαρση. Πολλοί κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον στρατό που προχωρούσε.¹¹ Όσοι έμειναν κρατήθηκαν σε περιορισμό: κατά πίνακες του Κυπριακού Ερυθρού Σταυρού που κατατέθηκαν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στις 8 Σεπτεμβρίου 1974 130 άνθρωποι από τις Μάνδρες μεταφέρθηκαν στο κέντρο κράτησης της Γύψου.¹² Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Έξι κάτοικοι των Μανδρών, πέντε άμαχοι και ένας στρατιώτης, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Κανείς δεν χάθηκε μέσα στο χωριό: οι πέντε χάθηκαν στον αστυνομικό σταθμό του Τζιάους και ο ένας στην περιοχή Συγχαρίου–Πέλλα Πάις. Τα λείψανα των πέντε έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· ένας αγνοείται ακόμη. Δύο ακόμη κάτοικοι του χωριού σκοτώθηκαν αλλού: ένας άμαχος στη Γύψου και ένας στρατιώτης στην περιοχή του Αγίου Παύλου στη Λευκωσία.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Μάμαντος σε τζαμί. Όταν χτίστηκε νέο τζαμί, γύρω στο 2009–2010, η εκκλησία εγκαταλείφθηκε και φθείρεται· από το κτίριο έχουν αφαιρεθεί όλοι οι σταυροί. Το νέο κοιμητήριο είναι εγκαταλειμμένο, με τον τοίχο του σε μέρη γκρεμισμένο και τους σταυρούς σκόρπιους. Τα κτίρια του μοναστηριού του Τοχνιού, που είχαν επισκευαστεί εν μέρει, ερειπώνονται ξανά.¹³