Η Λυθράγκωμη είναι μεικτή κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας. Βρίσκεται 45 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 150 μέτρων. Λίγο έξω από το χωριό βρίσκεται η μονή της Παναγίας Κανακαριάς, γνωστή για το ψηφιδωτό της αψίδας της. Στην απογραφή του 1960 είχε 275 κατοίκους, από τους οποίους 170 ήταν Έλληνες και 105 Τούρκοι.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή. Στον βενετικό κατάλογο των χωριών του τέλους του 15ου αιώνα το χωριό γράφεται «Lethrancomi».¹ Ο Έλληνας φιλόλογος του 19ου αιώνα Αθανάσιος Σακελλάριος το γράφει «Λιθράγκωμη»,² ενώ ο Βρετανός αρχαιολόγος David Hogarth και ο Βρετανός αρχιτέκτονας George Jeffery «Lythrankomi».³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Η Λυθράγκωμη εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή σε έναν βενετικό κατάλογο του τέλους του 15ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie. Εκεί το «Casal Lethrancomi» καταγράφεται μαζί με τα πραστειά του, δηλαδή τους μικρούς οικισμούς που εξαρτώνταν από αυτό. Στον ίδιο κατάλογο καταγράφεται χωριστά και ένα χωριό «Canacharia», που ο Mas Latrie το ταυτίζει με την Κανακαριά της Καρπασίας, όπου το ελληνικό μοναστήρι.⁴

Αρχαιολογικοί χώροι

Ένα χιλιόμετρο δυτικά του χωριού, στη θέση Τρουλλιά, το Τμήμα Αρχαιοτήτων κατέγραψε το 1966 ένα στρώμα με όστρακα της αρχαϊκής αρχαίας ελληνικής περιόδου. Ανάμεσά τους ήταν ένα μεγάλο κομμάτι από τον λαιμό ενός αμφορέα με ζωγραφιστή διακόσμηση, στο τοπικό ύφος της ανατολικής Κύπρου: ένα πουλί με ανοιχτά φτερά σκύβει να τσιμπήσει ανάμεσα σε άνθη λωτού. Ο Κύπριος αρχαιολόγος Βάσος Καραγιώργης χαρακτήρισε τη σκηνή ασυνήθιστα ζωντανή και ρεαλιστική για την αγγειογραφία της εποχής.⁵ Η θέση, με την οχυρωμένη ακρόπολη και το νεκροταφείο της, είναι Αρχαίο Μνημείο.

Στην πλαγιά ανατολικά της Τρουλλιάς, στις Ακράδες, ο Σουηδός αρχαιολόγος Einar Gjerstad ερεύνησε τάφους. Τα όστρακα στην επιφάνεια του εδάφους χρονολογούν τη θέση στην προελληνική εποχή.⁶

Ο Hogarth σημείωσε ίχνη παλιού οικισμού ανατολικά του χωριού, και κοντά στο μοναστήρι της Κανακαριάς τρεις μεγάλους όρθιους λίθους, που ο ένας είχε βαθιά κοιλότητα στην πάνω επιφάνειά του.⁷ Τους ίδιους μονόλιθους, ύψους γύρω στο ένα μέτρο, περιγράφει και ο Σακελλάριος, που αναφέρει επίσης πολλά αρχαία ερείπια βόρεια της μονής, γνωστά ως «Άκρη».⁸

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Από την πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο σώζεται η εκκλησία της Παναγίας Κανακαριάς, που τα παλαιότερα μέρη της χρονολογούνται στον 6ο αιώνα. Κατά το Cyprus Religious Heritage, ο ναός έπαθε ζημιές στις αραβικές επιδρομές και ξαναχτίστηκε τον 11ο–12ο αιώνα.⁹ Ο Jeffery αναγνώρισε στην εκκλησία του 12ου αιώνα τα κατάλοιπα ενός πολύ παλαιότερου ναού: μαρμάρινους κίονες με κορινθιακά κιονόκρανα, ξαναχρησιμοποιημένους στον νάρθηκα και στο νότιο πρόστεγο.¹⁰

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στον βενετικό κατάλογο η Λυθράγκωμη ήταν ένα από τα 23 βασιλικά χωριά της βαϊλίας της Καρπασίας, δηλαδή ανήκε απευθείας στο δημόσιο και όχι σε φεουδάρχη.¹¹ Στη γειτονική Κανακαριά παραγόταν τότε ζάχαρη: τον Οκτώβριο του 1468 ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄ πούλησε στον Ανδρέα Κορνάρο τη ζάχαρη του χωριού Κανακαριά και της Ακανθούς.¹²

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Λυθράγκωμη καταγράφεται ως μικτό χωριό, με 21 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν χωράφια, 116 δέντρα, κυρίως ελιές, έναν μύλο που τον γύριζε άλογο και κυψέλες, και περίπου 190 αιγοπρόβατα, 21 βόδια και αγελάδες και λίγα υποζύγια.¹³

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, στο ανατολικό άκρο του παλιού οικισμού, είναι αφιερωμένη στον άγιο Γεώργιο και χτίστηκε το 1900.¹⁴

Βόρεια του χωριού βρίσκεται η μονή της Παναγίας Κανακαριάς. Εγκαταλείφθηκε τον 19ο αιώνα και η εκκλησία της έγινε ενοριακός ναός του χωριού. Ο κατάλογος του 2009 χρονολογεί τον ναό στον 6ο, στον 8ο, στον 12ο και στον 18ο αιώνα. Είναι τρίκλιτος, με τρούλους που προστέθηκαν αργότερα στο μεσαίο κλίτος· το 1791 ξαναχτίστηκε ο νάρθηκας. Ο Jeffery, που τον είδε το 1914, περιγράφει το ψηφιδωτό της αψίδας: την Παναγία καθισμένη με τον Χριστό στα γόνατα, ντυμένο στα λευκά και με ειλητάριο στο χέρι, και γύρω, στο τόξο, μετάλλια με αγίους σε χρυσό βάθος, με τις επιγραφές τους. Ήταν ήδη σε κακή κατάσταση.¹⁵ Η Κανακαριά είναι Αρχαίο Μνημείο.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, ελιές, χαρουπιές και καπνό, και μεγάλο μέρος της γης ήταν κρατικά δάση, όπως ο Καβάλλης και η Μαζερή.¹⁶ Το 1959 ιδρύθηκαν το Συνεργατικό Παντοπωλείο και η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Λυθράγκωμης.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Λυθράγκωμης είχε 30 μαθητές και έναν δάσκαλο.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Λυθράγκωμη είχε 194 κατοίκους το 1881, 193 το 1891, 191 το 1901, 254 το 1911 και 303 το 1921.¹⁷ Το 1931 είχε 320 κατοίκους, 229 χριστιανούς και 91 μουσουλμάνους, και το 1946 369, από τους οποίους 259 ήταν ορθόδοξοι και 110 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 275 κατοίκους, 170 Έλληνες και 105 Τούρκους, και το 1973 195 Έλληνες και γύρω στους 80 Τούρκους (εκτίμηση).

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 151 κάτοικοι, ουσιαστικά όλοι οι ενήλικες Έλληνες κάτοικοι. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 36 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Από τη Λυθράγκωμη καταγόταν ο ήρωας της ΕΟΚΑ Ηλίας Παπακυριακού.¹⁸

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Λυθράγκωμη καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Οι περισσότεροι Έλληνες κάτοικοι, όπως και σε άλλα χωριά της Καρπασίας, έμειναν στα σπίτια τους και βρέθηκαν σε περιορισμό, εγκλωβισμένοι.¹⁹ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 ζούσαν ακόμη στο χωριό 150 Έλληνες, που πιέζονταν συνεχώς να φύγουν για τις ελεύθερες περιοχές. Τον Μάρτιο του 1976 ξανάνοιξε για λίγο το ελληνικό δημοτικό σχολείο, αλλά στο τέλος της χρονιάς είχαν απομείνει ελάχιστοι, και τελικά εκδιώχθηκαν κι αυτοί.²⁰ Ο ελληνικός πληθυσμός της Λυθράγκωμης υπέστη έτσι εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Δύο κάτοικοι της Λυθράγκωμης, και οι δύο στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Κανείς δεν χάθηκε μέσα στο χωριό· ο ένας χάθηκε στον δρόμο Λαπήθου–Κερύνειας και ο άλλος στην περιοχή της Τέμπλου. Τα λείψανα του ενός έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ ο άλλος εξακολουθεί να αγνοείται.

Το 1979 η Κανακαριά λεηλατήθηκε και το ψηφιδωτό της αψίδας ξηλώθηκε. Κατά το Τμήμα Αρχαιοτήτων, που παραθέτει το Cyprus Religious Heritage, δύο μετάλλια με τους αποστόλους Λουκά και Βαρθολομαίο επέστρεψαν το 1983. Τέσσερα κομμάτια του ψηφιδωτού επέστρεψαν στην Κύπρο στις 30 Αυγούστου 1991, ύστερα από αγωγή της Εκκλησίας της Κύπρου και της Κυπριακής Δημοκρατίας σε δικαστήριο της Ινδιανάπολης στις Ηνωμένες Πολιτείες, και το 1997 εντοπίστηκαν και άλλα κομμάτια, ανάμεσά τους τα μετάλλια των αποστόλων Θαδδαίου και Θωμά. Από τον ναό, που είναι κλειδωμένος, έχουν αφαιρεθεί οι σταυροί. Από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου έχουν αφαιρεθεί οι σταυροί και η καμπάνα, και το 2022 έμενε μέσα μόνο το ξυλόγλυπτο τέμπλο, χωρίς εικόνες. Το ελληνορθόδοξο κοιμητήριο, βόρεια της μονής, είναι ερειπωμένο, και από τους τάφους σώζονται ελάχιστα κομμάτια ενός σταυρού.²¹