Η Λύση είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 23 χιλιόμετρα δυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 60 μέτρων, στη Μεσαορία, κοντά στον παλιό δρόμο Λευκωσίας–Αμμοχώστου· ένα μέρος της γης της, στα νότια, ανήκει στη βρετανική στρατιωτική βάση της Δεκέλειας. Από το 1986 είναι δήμος.¹ Είναι η γενέτειρα του ήρωα της ΕΟΚΑ Γρηγόρη Αυξεντίου. Στην απογραφή του 1960 είχε 3.737 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή. Οι ιταλικές πηγές του 15ου και του 16ου αιώνα γράφουν το χωριό «Lissi».²

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Κατά την παράδοση του χωριού, που κατέγραψε ο Σάββας Ξυστούρης σε ένα βιβλίο για την ιστορία της Λύσης και τη μεταφέρει η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι πρώτοι κάτοικοι ήρθαν από έναν κοντινό οικισμό και εγκαταστάθηκαν δίπλα σε ένα μοναστήρι του Προφήτη Ηλία, όπου δούλευαν στα κτήματά του. Αργότερα ήρθαν κάτοικοι από τον γειτονικό οικισμό Παναγιά, φέρνοντας μαζί τους την προστάτιδά τους, την Παναγία, στην οποία είναι αφιερωμένη η μεγάλη εκκλησία του χωριού. Κατά την ίδια παράδοση, γύρω στο 1700 ήρθαν στη Λύση τέσσερις οικογένειες από την Παναγιά· η ίδια η εγκυκλοπαίδεια θεωρεί ότι η παράδοση αφορά την ενίσχυση του χωριού με νέους κατοίκους, αφού η Λύση υπήρχε ήδη τον 15ο αιώνα.³

Η Λύση εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή τη δεκαετία του 1460, στον κατάλογο των φέουδων που μοίρασε ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄. Τον διασώζει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος.⁴ Στη γη του χωριού το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει τα τοπωνύμια Αγλάσσυκα, με την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου της Αγλάσσυκας, Παναγυιές και Ασπρόχωμα Παλιόν.⁵

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1967 οι μπουλντόζες κατέστρεψαν περίπου τέσσερις τάφους ενός άγνωστου ως τότε νεκροταφείου στη γέφυρα του Αγίου Γεωργίου, δύο χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Λύσης. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων περισυνέλεξε αρκετά αγγεία της γεωμετρικής αρχαίας ελληνικής περιόδου, ανάμεσά τους έναν μεγάλο αμφορέα, ύψους μισού μέτρου, που φυλάγεται στο Κυπριακό Μουσείο.⁶

Πεντακόσια μέτρα δυτικά του χωριού, οι κάτοικοι ισοπέδωσαν το 1963, ενώ ετοίμαζαν τον χώρο για να χτίσουν ένα παρεκκλήσι, τα ερείπια μιας βασιλικής της πρώιμης ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου. Ο αρχαιολόγος του Τμήματος Αρχαιοτήτων Αθανάσιος Παπαγεωργίου εντόπισε τα θεμέλια μιας τρίκλιτης εκκλησίας με τρεις ημικυκλικές αψίδες· ένα μικρό εξάγωνο μαρμάρινο πλακίδιο ίσως δείχνει ότι το δάπεδο ήταν διακοσμημένο με μαρμαροθετήματα. Η βασιλική δεν μπορεί να είναι νεότερη από τον 7ο αιώνα.⁷

Αρχαιότητα

Οι τάφοι στη γέφυρα του Αγίου Γεωργίου δείχνουν ότι η γη της Λύσης κατοικούνταν ήδη στη γεωμετρική αρχαία ελληνική περίοδο.

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Η βασιλική στα δυτικά του χωριού δείχνει ότι στην πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο υπήρχε εκεί χριστιανική κοινότητα με αξιόλογη εκκλησία. Ο κατάλογος της Εκκλησίας της Κύπρου του 2009 χρονολογεί στον 6ο–7ο αιώνα και το ερειπωμένο παρεκκλήσι της Παναγίας.

Φραγκοκρατία

Τη δεκαετία του 1460 ο Ιάκωβος Β΄ έδωσε τη Λύση, μαζί με την Παναγιά και τον Άγιο Θεόδωρο, ως φέουδο στον Alfonso Ribera και στον γαμπρό του Arigo d’Alvet.⁸ Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας, τον 13ο αιώνα, χτίστηκε έξω από το χωριό το ελληνορθόδοξο παρεκκλήσι του Αγίου Θεμωνιανού (βλ. Εκκλησίες και μονές). Στη Λύση καταγράφει ο Κατάλογος Αρχαίων Μνημείων και τα ερείπια του κάστρου του Σιγουρή, του «Castel Franco», που κατά τον Βουστρώνιο έχτισε ο βασιλιάς Ιάκωβος Α΄ στα τέλη του 14ου αιώνα.⁹

Βενετοκρατία

Στα χρόνια της Βενετοκρατίας η Λύση ήταν έδρα βαϊλίας, δηλαδή διοικητικής περιφέρειας του δημοσίου. Σε ένα βενετικό κατάλογο του τέλους του 15ου αιώνα των βασιλικών χωριών, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, η «βαϊλία της Λύσης» περιλαμβάνει πέντε χωριά, ανάμεσά τους τη Λύση, τη Μακράσυκα και τον Άγιο Θεόδωρο.¹⁰

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, η Λύση ανήκε στην περιφέρεια της Μεσαορίας και καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό, με 56 νοικοκυριά με περιουσία. Τα κτήματα ήταν κυρίως βαμβακοχώραφα και άλλα χωράφια, με λίγα περιβόλια, 33 ελιές και έξι συκιές. Τα ζώα ήταν πάνω από 1.700 πρόβατα και κατσίκες, αγελάδες, βόδια και μουλάρια.¹¹ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ένα χειρόγραφο χρονικό της Λύσης, με σύντομες σημειώσεις για κάθε χρονιά από το 1800, έμεινε το 1974 στο κατεχόμενο χωριό και η τύχη του είναι άγνωστη· ένα αντίγραφό του δημοσίευσε ο Ξυστούρης.¹²

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στην Παναγία και είναι Αρχαίο Μνημείο. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι κάτοικοι την έχτιζαν δέκα χρόνια με εθελοντική εργασία, στη θέση μιας παλαιότερης εκκλησίας, με πελεκητή πέτρα που κουβαλούσαν με τα κάρα τους από τη Βορόκληνη, και τελείωσε το 1888. Η αρχιτεκτονική της έχει επιδράσεις από τους γοτθικούς ναούς της Λευκωσίας και της Αμμοχώστου, και γιόρταζε με μεγάλο πανηγύρι στις 8 Σεπτεμβρίου.¹³

Το παρεκκλήσι του Αγίου Θεμωνιανού, γνωστό και ως Άγιος Ευφημιανός, δυόμισι χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του χωριού, χτίστηκε τον 13ο αιώνα και είναι Αρχαίο Μνημείο.¹⁴ Τον 14ο αιώνα χρονολογείται το παρεκκλήσι του Αγίου Συνεσίου, τρία χιλιόμετρα νοτιοανατολικά, στα όρια της Κοντέας, και στον 15ο ή στον 16ο αιώνα το παρεκκλήσι του Αγίου Μάμαντος. Υπήρχαν ακόμη τα παρεκκλήσια του Αγίου Γεωργίου και του Προφήτη Ηλία, του 19ου αιώνα, και τα ερειπωμένα παρεκκλήσια της Παναγίας, του 6ου–7ου αιώνα, και του Αγίου Θεοδώρου.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, με τις γεωτρήσεις ποτίζονταν μεγάλες εκτάσεις, και οι κάτοικοι καλλιεργούσαν εσπεριδοειδή, λαχανικά, αμπέλια, αμυγδαλιές και σιτηρά. Η κτηνοτροφία ήταν πολύ αναπτυγμένη, και το 1973 η Λύση είχε τα περισσότερα πρόβατα και βόδια της επαρχίας. Ήταν και το δεύτερο βιομηχανικό κέντρο της επαρχίας μετά την Αμμόχωστο, με εργαστήρια ρούχων, μεταλλικών ειδών, επίπλων, δερμάτινων και τροφίμων. Η Λύση ήταν μια μικρή πολιτεία, με νοσοκομείο, κτηνιατρικό σταθμό, τράπεζες και χάνια από τον 19ο αιώνα. Το νοσοκομείο «Αγία Ελένη» το έχτισαν οι Λυσιώτες με εθελοντική εργασία τη δεκαετία του 1930. Το πρώτο σωματείο του χωριού, η «Αναγέννησις», ιδρύθηκε το 1895, το πρώτο ταμιευτήριο το 1916 και η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία το 1923. Από τη Λύση κατάγονταν οι λαϊκοί ποιητές Παύλος Λιασίδης και Γιακουμής Ατσίκκος.¹⁵ Το 1945 ιδρύθηκε η Συνεργατική Εταιρεία Ελαιοπαραγωγών Λύσης.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, σχολείο λειτουργούσε στη Λύση ήδη στα μέσα του 19ου αιώνα, με τη βοήθεια της εκκλησίας, σε ένα σπίτι της. Το πρώτο σχολικό κτίριο χτίστηκε το 1878 στην αυλή της εκκλησίας, το κτίριο της Α΄ Αστικής Σχολής το 1920 και ένα δεύτερο το 1960. Τα τελευταία χρόνια πριν από το 1974 λειτουργούσε και γυμνάσιο, που εξυπηρετούσε και τα γύρω χωριά και απέκτησε δικό του κτίριο το 1971.¹⁶ Τη σχολική χρονιά 1973–74 τα δύο ελληνικά δημοτικά σχολεία είχαν 586 μαθητές, 323 και 263, και 18 δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η Λύση είχε 759 κατοίκους το 1881, 941 το 1891, 1.138 το 1901, 1.423 το 1911 και 1.674 το 1921.¹⁷ Το 1931 είχε 1.998 κατοίκους, 1.994 χριστιανούς και τέσσερις μουσουλμάνους, και το 1946 2.927, από τους οποίους 2.924 ήταν ορθόδοξοι και ένας μουσουλμάνος (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 3.737 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 4.537.

Δήμος

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι βρετανικές αρχές έκαναν τη Λύση Συμβούλιο Βελτιώσεως το 1950, αλλά οι κάτοικοι το απέρριψαν, επειδή το είχε επιβάλει η αποικιακή κυβέρνηση, και είχαν ως το 1960 δικό τους κοινοτικό συμβούλιο. Το 1962 η Λύση ανακηρύχτηκε δήμος και τον Μάιο έγιναν οι πρώτες δημοτικές εκλογές, όμως ύστερα από αντιδράσεις των Τούρκων ότι η ανακήρυξη παραβίαζε το Σύνταγμα, η κυβέρνηση έκανε τον δήμο ξανά Συμβούλιο Βελτιώσεως. Το 1986 οι Λυσιώτες, πρόσφυγες πια, ανακήρυξαν τη Λύση ξανά δήμο· οι δημοτικές αρχές έχουν προσωρινή έδρα στη Λάρνακα.¹⁸

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 1.717 κάτοικοι της Λύσης. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 85 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Από τη Λύση κατάγονταν οκτώ αγωνιστές της ΕΟΚΑ που έπεσαν στον Αγώνα: ο Γρηγόρης Αυξεντίου, ο Πάτροκλος Κόκκινος, ο Μιχαήλ Καΐλης, ο Καλλής Σακκάς, ο Δημητράκης Αναστάση, ο Γεώργιος Χατζηιωνάς, ο Αναστάσης Σουρουλλάς και ο Χριστοφής Παναγίδης. Στη Λύση έδρασαν και ο Στυλιανός Λένας και ο Φώτης Πίττας από τον Φρέναρο.¹⁹

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 η Λύση καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός της υπέστη εθνοκάθαρση. Οι κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον στρατό που προχωρούσε.²⁰ Ένας γιατρός κατέθεσε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ότι ήταν υπεύθυνος για ένα στρατιωτικό νοσοκομείο στη Λύση και ότι, μετά από αεροπορική επίθεση, μετέφερε όλους τους ασθενείς στην Αμμόχωστο.²¹ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στη Λύση και στην περιοχή της καταγράφονται τέσσερις νεκροί του 1974, όλοι άμαχοι. Δεκαπέντε κάτοικοι της Λύσης, επτά άμαχοι και οκτώ στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι δέκα χάθηκαν μέσα στο χωριό και στην περιοχή του, και οι υπόλοιποι στην περιοχή της Λαπήθου, στον Τράχωνα, στην περιοχή του Αγίου Γεωργίου Κερύνειας, στην περιοχή της Μιας Μηλιάς και στην Αμμόχωστο. Τα λείψανα των δέκα έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· πέντε αγνοούνται ακόμη. Πέντε ακόμη κάτοικοι της Λύσης, όλοι στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού: οι τέσσερις στην περιοχή του Αγίου Παύλου στη Λευκωσία και ένας στην περιοχή του Αγίου Ιλαρίωνα.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία της Παναγίας σε τζαμί. Όταν χτίστηκε νέο τζαμί, γύρω στο 2019–2020, η εκκλησία εγκαταλείφθηκε· από το κτίριο έχουν αφαιρεθεί όλοι οι σταυροί, αλλά σώζονται η μαρμάρινη αγία τράπεζα και το μεγάλο ξύλινο τέμπλο. Στο κοιμητήριο, δίπλα στην εκκλησία, όλοι οι σταυροί των τάφων κόπηκαν και αφαιρέθηκαν, τα μεγαλύτερα μνημεία έχουν ζημιές, και οι σταυροί και τα ονόματα πάνω στις πλάκες έχουν καλυφθεί με μαύρη μπογιά.²² Στις 8 Σεπτεμβρίου 2019, επιτράπηκε για πρώτη φορά μετά την εισβολή να γίνει λειτουργία στην εκκλησία, την ημέρα του πανηγυριού της.²³ Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα και το κτίριο του Γυμνασίου σε στρατόπεδο του τουρκικού στρατού.²⁴

Ο κατάλογος του 2009 καταγράφει τα παρεκκλήσια του Αγίου Θεμωνιανού, του Αγίου Συνεσίου και του Αγίου Γεωργίου λεηλατημένα και βεβηλωμένα· στον Άγιο Γεώργιο έχει πέσει η στέγη. Τα παρεκκλήσια του Προφήτη Ηλία και του Αγίου Μάμαντος κατεδαφίστηκαν. Οι τοιχογραφίες του 13ου αιώνα από τον τρούλο και την αψίδα του Αγίου Θεμωνιανού κόπηκαν σε 38 κομμάτια και το 1983 προσφέρθηκαν στο Μόναχο στο Ίδρυμα Menil του Χιούστον, με την ιστορία ότι προέρχονταν από ερειπωμένη εκκλησία της Ανατολίας. Μόνο η Κύπρος μπόρεσε να αποδείξει από πού ήταν. Με τη συναίνεση της Εκκλησίας της Κύπρου, ιδιοκτήτριάς τους, το Ίδρυμα τις αγόρασε το 1984, τις συντήρησε και τις επέστρεψε τον Μάρτιο του 2012· σήμερα βρίσκονται στο Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ στη Λευκωσία.²⁵ Το ίδιο το παρεκκλήσι αναστηλώθηκε αργότερα.