Ο Λουτρός είναι ελληνική κοινότητα του κατεχόμενου τμήματος της επαρχίας Λευκωσίας. Βρίσκεται 21 χιλιόμετρα δυτικά της Μόρφου, σε υψόμετρο 270 μέτρων, στη γεωγραφική περιφέρεια της Τηλλυρίας. Στη γη του, στον λόφο Βουνί πάνω από τον κόλπο της Μόρφου, βρίσκεται το αρχαίο ανάκτορο του Βουνιού. Στην απογραφή του 1960 είχε 394 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι βέβαιη. Το χωριό καταγράφεται στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33.¹

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Στους καταλόγους φέουδων και βασιλικών χωριών του 15ου αιώνα που διασώζουν ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος και ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, ο Λουτρός δεν βρέθηκε, ούτε με το σημερινό ούτε με παραπλήσιο όνομα. Η πρώτη βέβαιη γραπτή αναφορά του είναι στην κτηματική απογραφή του 1832/33.

Στη γη του χωριού, δίπλα του στα ανατολικά, υπάρχει το τοπωνύμιο «Παλιόν Χωριόν».² Η γη του Λουτρού κατοικήθηκε πολύ νωρίτερα, όπως δείχνει το ανάκτορο στο Βουνί.

Αρχαιολογικοί χώροι

Στην κορυφή του λόφου Βουνί, βορειοανατολικά του χωριού, βρίσκεται ένα μεγάλο ανάκτορο της αρχαίας ελληνικής περιόδου, που χτίστηκε γύρω στο 500 π.Χ. Τη θέση την εντόπισε τυχαία η Σουηδική Αποστολή στην Κύπρο, την ώρα που έσκαβε στους γειτονικούς Σόλους, όταν ένας εργάτης ανέφερε ένα πέτρινο άγαλμα χτισμένο σε μια ξερολιθιά στο βουνό. Η Αποστολή, με επικεφαλής τον Σουηδό αρχαιολόγο Einar Gjerstad, έσκαψε ολόκληρο το ανάκτορο την άνοιξη του 1928 ως το φθινόπωρο του 1929, με άδεια των αρχών της Κύπρου. Κάθε πρωί δούλευαν στην ανασκαφή γύρω στους πενήντα άντρες και γυναίκες από τα γειτονικά χωριά, τον Λουτρό και τη Γαληνή. Η Αποστολή δούλεψε επίσης στη θέση Κόρακας, όπου βρισκόταν το νεκροταφείο, και στη θέση Παραδειχιώτισσα, που το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει ως τοπωνύμια του Λουτρού.³

Οι ανασκαφείς διέκριναν τέσσερις οικοδομικές φάσεις σε δύο διαδοχικά ανάκτορα, με αποθήκες, λουτρό και μεγάλη κεντρική αυλή. Στο ψηλότερο σημείο του λόφου ανέσκαψαν έναν μικρό ναό με τρία δωμάτια, που ο Gjerstad θεώρησε τον πρώτο ναό της Αθηνάς που βρέθηκε στην Κύπρο: εκεί βρέθηκαν τέσσερα κεφάλια της θεάς, χάλκινα ανάγλυφα με λιοντάρια που επιτίθενται σε ταύρο και πέτρινα και πήλινα αγάλματα. Ο ναός δείχνει ότι στον λόφο λατρευόταν η Αθηνά, θεά των Ελλήνων. Ο λόφος ήταν οχυρωμένος με τείχος, και γύρω από το ανάκτορο υπήρχαν σπίτια και λαξευτοί τάφοι.⁴

Το ανάκτορο καταστράφηκε από φωτιά γύρω στο 380 π.Χ. ή λίγο νωρίτερα και δεν ξαναχτίστηκε. Κάτω από μια σκάλα του βρέθηκε ένα πήλινο πιθάρι, σκεπασμένο με στάχτη από τη φωτιά, με τρία ασημένια αγγεία, χρυσά και ασημένια βραχιόλια, κοσμήματα και πάνω από 250 νομίσματα, τα περισσότερα από το Μάριον και το Κίτιο και άλλα από την Πάφο, που δείχνουν τις επαφές του τόπου με τα άλλα βασίλεια της Κύπρου. Ο θησαυρός μεταφέρθηκε στο Κυπριακό Μουσείο. Για τον χαρακτήρα του ανακτόρου οι ερευνητές διαφωνούν: ο Gjerstad το θεώρησε έδρα ηγεμόνων, ενώ νεότεροι ερευνητές προτείνουν ότι ίσως ήταν περσικό φρούριο.⁵ Το ανάκτορο, ο ναός και ο χώρος γύρω τους είναι Αρχαίο Μνημείο. Ο Κατάλογος Αρχαίων Μνημείων τα ονομάζει «ανάκτορο και ναό της Αίπειας», δηλαδή τα συνδέει με την Αίπεια, την πόλη που, κατά τον Έλληνα βιογράφο του 1ου–2ου αιώνα μ.Χ. Πλούταρχο, ο βασιλιάς Φιλόκυπρος μετέφερε με τη συμβουλή του Αθηναίου νομοθέτη Σόλωνα στην πεδιάδα από κάτω, όπου ονομάστηκε Σόλοι.⁶

Αρχαιότητα

Στην αρχαία ελληνική περίοδο η γη του Λουτρού, λίγα χιλιόμετρα δυτικά των Σόλων, πιθανότατα ανήκε στο βασίλειο των Σόλων. Το ανάκτορο και ο ναός της Αθηνάς στο Βουνί ανήκουν στην αρχαϊκή αρχαία ελληνική και στην κλασική ελληνική περίοδο.⁷

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ο Λουτρός καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό της περιφέρειας της Λεύκας, με 21 νοικοκυριά με περιουσία. Είχαν κυρίως χωράφια, λίγα αμπέλια και αλώνια, 151 ελιές, λίγες χαρουπιές και συκιές, και ένα ελαιοτριβείο. Μεγάλο μέρος της περιουσίας τους ήταν τα ζώα: 80 κατσίκες, βόδια και αγελάδες.⁸

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του Λουτρού ήταν αφιερωμένη στον απόστολο Λουκά και βρισκόταν ανατολικά από το παλιό κέντρο του χωριού· νότια της ήταν το κοιμητήριο.⁹ Στη γη του χωριού υπήρχαν ακόμη οι εκκλησίες του Αγίου Νικολάου και του Αγίου Δημητρίου, και τα παρεκκλήσια του Αγίου Χαραλάμπους και του Αγίου Ανδρονίκου.¹⁰

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν εσπεριδοειδή, χαρουπιές, ελιές, αμυγδαλιές, αμπέλια και λίγα σιτηρά, και η κτηνοτροφία ήταν περιορισμένη: το 1973 80 κτηνοτρόφοι είχαν 320 πρόβατα, 242 κατσίκες και 32 βόδια.¹¹ Στο χωριό λειτουργούσαν η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Λουτρού, από το 1951, και το Συνεργατικό Παντοπωλείο Λουτρού, από το 1959.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 143 κατοίκους το 1881, 202 το 1891, 242 το 1901, 234 το 1911 και 237 το 1921.¹² Το 1946 ο Λουτρός είχε 307 κατοίκους, όλους ορθόδοξους (στην απογραφή του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 394 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 364 Έλληνες. Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο του χωριού είχε 49 μαθητές και δύο δασκάλους.

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 173 κάτοικοι του Λουτρού. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 15 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο Λουτρός καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και οι Έλληνες κάτοικοί του υπέστησαν εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Το χωριό βρίσκεται σήμερα μέσα σε απαγορευμένη τουρκική στρατιωτική ζώνη, και ο κατάλογος του 2009 καταγράφει όλες τις εκκλησίες του μέσα σε τουρκικό στρατόπεδο. Σε δορυφορικές εικόνες ο οικισμός δεν υπάρχει πια: φαίνονται μόνο λίγα θεμέλια σπιτιών. Από την εκκλησία του Αποστόλου Λουκά και από το κοιμητήριο δεν φαίνεται να σώζεται τίποτα.¹³

---

1. Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου).↩︎

2. A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σ. 938.↩︎

3. Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Vouni: the Swedish Cyprus Expedition (1928–1929)» (πρόσβαση 1.11.2026); A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σσ. 255, 610, 965.↩︎

4. Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Vouni: the Swedish Cyprus Expedition (1928–1929)» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎

5. Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Vouni: the Swedish Cyprus Expedition (1928–1929)» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎

6. Πλούταρχος, Σόλων 26 (μτφρ. B. Perrin, Loeb 1914, LacusCurtius), σ. 26.↩︎

7. Pleiades, «Vouni».↩︎

8. Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου).↩︎

9. Cyprus Religious Heritage, «Loutros».↩︎

10. A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, σσ. 34, 62, 130.↩︎

11. Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λουτρός».↩︎

12. Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λουτρός».↩︎

13. Cyprus Religious Heritage, «Loutros».↩︎

Πηγές (17)

• Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), Λουτρός (καζάς Λεύκας)
• Florio Bustron, Chronique de l’île de Chypre, εκδ. R. de Mas Latrie (1886), κατάλογοι φέουδων 1468: ο Λουτρός δεν αναφέρεται
• L. de Mas Latrie, Histoire de l’île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, τ. 3 (1852–1861), «Villages du domaine royal»: ο Λουτρός δεν αναφέρεται
• A Complete Gazetteer of Cyprus, τ. 1, τ. 1: Λουτρός (σ. 760), Παλιόν Χωριόν (σ. 938), Βουνί (σ. 255), Κόρακας (σ. 610), Παραδειχιώτισσα (σ. 965), Αγία Βαρβάρα (σ. 17), Άγιος Ανδρόνικος (σ. 34), Άγιος Νικόλαος (σ. 62), Απόστολος Λουκάς (σ. 130)
• Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Vouni: the Swedish Cyprus Expedition (1928–1929)» (πρόσβαση 1.11.2026)
• Pleiades, «Vouni» (αρχαϊκή, κλασική περίοδος)
• Πλούταρχος, Σόλων 26 (μτφρ. B. Perrin, Loeb 1914, LacusCurtius), κεφ. 26 (Φιλόκυπρος, Αίπεια, Σόλοι)
• Τμήμα Αρχαιοτήτων, Κατάλογος Αρχαίων Μνημείων (Μάιος 2025), αρ. 1000 (Το ανάκτορο και ο ναός της Αίπειας στο Βουνί, Πίνακας Α)· αρ. 1001 (Ο χώρος και τα κατάλοιπα γύρω από το αρχαίο ανάκτορο, Πίνακας Α και Β)
• Cyprus Religious Heritage, «Loutros»: εκκλησία Αποστόλου Λουκά, κοιμητήριο, κατάσταση του χωριού
• Εκκλησία της Κύπρου, κατάλογος κατεχόμενων ναών (2009)
• Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λουτρός» (καλλιέργειες, κτηνοτροφία 1973· πληθυσμός 1881–1921)
• Μητρώο Συνεργατικών Εταιρειών, 0374/1951, 0018/1959
• Κρατικό Αρχείο Κύπρου, E19/46 (σχολεία 1973–74), Ελληνικό Δημοτικό Σχολείο Λουτρού
• Στατιστική Υπηρεσία Κύπρου, απογραφές, 1946, 1960, 1973
• Εθναρχία Κύπρου, ανακοίνωση των αποτελεσμάτων του ενωτικού δημοψηφίσματος κατά χωριό, 27.1.1950, «Λουτρός 173»
• Μητρώον Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959 (ΣΙΜΑΕ, 2004), Λουτρός (15)
• Ένωση Κατεχομένων Κοινοτήτων Επαρχίας Λευκωσίας (nicosiaoccupiedcommunities.org), «Λουτρός» (κοινοτικό συμβούλιο)

Σύνδεσμοι (1)

• Cyprus Religious Heritage, «Loutros»