Τα Λιβερά είναι μικρή ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Κερύνειας. Βρίσκονται 34 χιλιόμετρα δυτικά της Κερύνειας, σε υψόμετρο 60 μέτρων, στη χερσόνησο του Κορμακίτη. Η γη τους έφτανε ως το ακρωτήριο του Κορμακίτη, το βορειοδυτικό άκρο της Κύπρου, και περιλάμβανε το νησάκι του Κορμακίτη και τον μικρό κόλπο του Λιμανουδιού.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 177 κατοίκους, από τους οποίους 165 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Ο Έλληνας ιστοριοδίφης του 19ου αιώνα Αθανάσιος Σακελλάριος γράφει το 1890 το όνομα του χωριού «Λουβερά». Ο Βρετανός αρχιτέκτονας και έφορος αρχαίων μνημείων George Jeffery το γράφει το 1918 «Liveras», όπως και η απογραφή του 1931.² Η προέλευση του ονόματος δεν είναι τεκμηριωμένη. Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, οι κάτοικοι έλεγαν ότι το χωριό πήρε το όνομά του από τον Λίβα, τον δυτικό άνεμο που έδερνε συχνά τον τόπο.³

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Τα Λιβερά δεν αναφέρονται στους καταλόγους φέουδων και βασιλικών χωριών του 15ου αιώνα που διασώζουν ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος και ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, ούτε στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33. Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, το σημερινό χωριό δημιουργήθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα από κατοίκους του Καραβά που εγκαταστάθηκαν εκεί.⁴

Στις αρχές του 20ού αιώνα ο οικισμός ήταν ακόμη πολύ μικρός: ο Jeffery τον περιγράφει ως μικρό συνοικισμό που κατοικούνταν κυρίως την εποχή του θερισμού.⁵ Στη γη του χωριού, νοτιοανατολικά, το επίσημο τοπωνυμικό ευρετήριο της Κύπρου (Gazetteer) καταγράφει και τη θέση Κωλιά ως οικισμό.⁶

Αρχαιότητα

Το ακρωτήριο του Κορμακίτη, στη γη των Λιβερών, είναι η αρχαία Κρομμύου άκρα. Ο Έλληνας γεωγράφος του 1ου αιώνα π.Χ. Στράβων την αναφέρει στον περίπλου της Κύπρου μετά τους Σόλους, και σημειώνει ότι βρισκόταν απέναντι από το ακρωτήριο Ανεμούριο της Κιλικίας, σε απόσταση 350 σταδίων. Το ελληνικό όνομα δείχνει ότι η άκρη αυτή του νησιού ήταν γνωστή στους ναυτικούς του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Ο Σακελλάριος ταυτίζει την Κρομμύου άκρα με τον Κορμακίτη και σημειώνει, δυτικά του χωριού, ερείπια διαφόρων εποχών.⁷

Ο Jeffery καταγράφει την πληροφορία ότι στα Λιβερά υπήρχαν ερείπια αρχαίου ναού και ότι κίονες από αυτόν είχαν χρησιμοποιηθεί στο χτίσιμο του γειτονικού τσιφλικιού των Χέρισσων, στη γη του Κορμακίτη.⁸

Ρωμαϊκή περίοδος

Οι απόκρυφες Πράξεις Βαρνάβα, κείμενο της ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου, διηγούνται ότι ο απόστολος Βαρνάβας και ο ευαγγελιστής Μάρκος, στη δεύτερη περιοδεία τους στην Κύπρο, έφτασαν νύχτα με πλοίο σε έναν τόπο που ονομαζόταν Κρομμυάκιτα, και που η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια ταυτίζει με τον Κορμακίτη. Εκεί βρήκαν δύο υπηρέτες ειδωλολατρικού ναού, τον Τίμωνα και τον Αρίστωνα, που τους φιλοξένησαν στο σπίτι τους.⁹ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η τοπική παράδοση συνδέει με το πέρασμα των αποστόλων μια πηγή του χωριού, όπου λέγεται ότι ξεδίψασαν και ξεκουράστηκαν, και το Λιμανούδι, που οι κάτοικοι έλεγαν και Κακολιμιονίν.¹⁰ Το Gazetteer καταγράφει στη γη του χωριού το τοπωνύμιο «Νερόν των Βούρνων».¹¹

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Στη θέση Πάνω Γαλαλά, ανατολικά του χωριού, κοντά στο Λιμανούδι, σώζονται τα ερείπια μιας χριστιανικής βασιλικής του 6ου αιώνα, από την πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο. Η βασιλική δείχνει ότι στην περιοχή υπήρχε τότε χριστιανικός οικισμός, του οποίου το όνομα δεν είναι γνωστό.¹²

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στους αγίους Κωνσταντίνο και Ελένη και χρονολογείται στον 20ό αιώνα. Βρίσκεται στο νοτιοδυτικό μέρος του παλιού κέντρου του χωριού, και το κοιμητήριο ήταν στη βόρεια πλευρά της.¹³ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, μια παλαιότερη εκκλησία των ίδιων αγίων είχε χτιστεί με πλιθιά το 1894.¹⁴

Η βασιλική του Γαλαλά, Αρχαίο Μνημείο, είναι το σημαντικότερο μνημείο της γης του χωριού. Υπήρχε ακόμη το παρεκκλήσι των Αποστόλων Παύλου και Βαρνάβα, του 20ού αιώνα, αφιερωμένο στους αποστόλους που η παράδοση συνδέει με τον τόπο.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, εσπεριδοειδή, ελιές και χαρουπιές, ενώ μεγάλο μέρος της γης ήταν άγονο, με σχίνους, αγριοελιές και αγριοχαρουπιές. Η κτηνοτροφία ήταν σημαντική: το 1973 είκοσι έξι κτηνοτρόφοι είχαν πάνω από 1.500 κατσίκες και σχεδόν 930 πρόβατα. Στο χωριό λειτουργούσε ένα μικρό αλιευτικό καταφύγιο, για μία μόνο βάρκα. Στην ακτή, όπου στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα αγκυροβολούσαν πλοία, σώζεται μια μεγάλη αποθήκη χαρουπιών για εξαγωγή, που κατά την επιγραφή της πρόσοψης, κάτω από ανάγλυφο σταυρό, χτίστηκε το 1905.¹⁵ Το 1952 ιδρύθηκε η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Λιβερών.

Εκπαίδευση

Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο των Λιβερών είχε 15 μαθητές και έναν δάσκαλο.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το χωριό είχε 34 κατοίκους το 1881, 34 το 1891, 54 το 1901, 99 το 1911 και 112 το 1921.¹⁶ Το 1931 τα Λιβερά είχαν 121 κατοίκους, όλους χριστιανούς, και το 1946 189, από τους οποίους 160 ήταν ορθόδοξοι και 29 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχαν 177 κατοίκους, 165 Έλληνες και 12 Τούρκους, και το 1973 123 Έλληνες. Κατά το Cyprus Religious Heritage, το χωριό κατοικούνταν μόνο από Έλληνες, και οι Τούρκοι της απογραφής του 1960 ήταν κάτοικοι ενός γειτονικού τσιφλικιού που είχε περιληφθεί στα όριά του.¹⁷

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 83 κάτοικοι των Λιβερών. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 10 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 τα Λιβερά καταλήφθηκαν από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός τους υπέστη εθνοκάθαρση. Κατά την Ένωση Κοινοτήτων Επαρχίας Κερύνειας, οι κάτοικοι έφυγαν κάτω από τους βομβαρδισμούς, και όσοι έμειναν αναγκάστηκαν αργότερα από τον τουρκικό στρατό να φύγουν.¹⁸ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Ένας κάτοικος των Λιβερών, άμαχος, καταγράφηκε ως αγνοούμενος. Χάθηκε στον Κορμακίτη, και τα λείψανά του δεν έχουν εντοπιστεί ως σήμερα. Δύο άλλοι κάτοικοι, ένας άμαχος και ένας στρατιώτης, σκοτώθηκαν αλλού, μεταξύ Όρκας και Λιβερών και στην περιοχή της Ζώδιας.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης σε τζαμί· αφαιρέθηκαν η καμπάνα και όλοι οι σταυροί, και από το τέμπλο έμεινε μόνο ο ξύλινος σκελετός. Στο κοιμητήριο δεν σώζεται κανένα ίχνος τάφων.¹⁹ Το παρεκκλήσι των Αποστόλων Παύλου και Βαρνάβα κατεδαφίστηκε.