Το Λεονάρισσο είναι ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου, στη χερσόνησο της Καρπασίας. Βρίσκεται 43 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 140 μέτρων, στο σημείο όπου ο δρόμος της Καρπασίας χωριζόταν σε βόρειο και νότιο κλάδο. Με το γειτονικό Βασίλι σχημάτιζε, κατά τον Βρετανό αρχιτέκτονα George Jeffery, σχεδόν έναν οικισμό.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 707 κατοίκους, όλους Έλληνες.

Όνομα

Η προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή. Στους καταλόγους της Φραγκοκρατίας και της Βενετοκρατίας το χωριό γράφεται «Lionarsos».² Ο Βρετανός πρόξενος στο Χαλέπι Alexander Drummond, που πέρασε από την Καρπασία το 1750, το γράφει «Lionarissa»,³ και ο Έλληνας φιλόλογος του 19ου αιώνα Αθανάσιος Σακελλάριος «Λεονάρισον».⁴

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Το Λεονάρισσο εμφανίζεται για πρώτη φορά σε γραπτή πηγή τη δεκαετία του 1460, ως «Lionarsos», στον κατάλογο των φέουδων που μοίρασε ο βασιλιάς Ιάκωβος Β΄. Τον διασώζει ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος.⁵

Αρχαιολογικοί χώροι

Περίπου μισή ώρα δρόμο βορειοβορειοδυτικά του χωριού, στην κορυφή της ράχης της Καρπασίας, βρίσκεται η θέση Περιστέφανη. Τη μελέτησε τον 19ο αιώνα ο Βρετανός αρχαιολόγος David Hogarth. Οι χωρικοί είχαν καλλιεργήσει το μικρό οροπέδιο και είχαν χτίσει τις πέτρες του σε σωρούς και φράχτες, και μέσα από αυτούς πρόβαλλαν κορμοί και πόδια μεγάλων πέτρινων αγαλμάτων πολύ παλιάς εποχής: ένα γυμνό γυναικείο άγαλμα, που ολόκληρο θα είχε ύψος σχεδόν τρία μέτρα, ένα γυναικείο κεφάλι, μέρος από ένα γενειοφόρο ανδρικό άγαλμα μεγαλύτερο από το φυσικό μέγεθος, και ένας ντυμένος κορμός με το δεξί χέρι στο στήθος. Ο Hogarth τα παρομοίασε με τα αρχαϊκά αγάλματα του Ιδαλίου και θεώρησε πιθανότερο ότι προέρχονταν από ένα μοναχικό ιερό, ίσως μιας μεγάλης θεάς, που έβλεπε από την κορυφή και προς τις δύο θάλασσες.⁶ Τα ίδια ερείπια, με τα μέλη αγαλμάτων «αρχαϊκής τέχνης» χτισμένα στις μάντρες, περιγράφει και ο Σακελλάριος, που σημειώνει επίσης ότι εκεί πιθανώς βρισκόταν ναός.⁷ Νοτιοανατολικά του χωριού, προς τη θάλασσα, στη γη του γειτονικού Βασιλιού, βρίσκεται η αρχαία θέση Μαζεράδες, με δώδεκα λαξευτούς τάφους.⁸

Φραγκοκρατία, Βενετοκρατία

Στον κατάλογο του Βουστρωνίου το Λεονάρισσο δόθηκε ως φέουδο, μαζί με την Αγία Βαρβάρα, τον Ψυλλάτο και ένα ακόμη χωριό, στον Antonio de Bon.⁹ Λίγο αργότερα, σε έναν βενετικό κατάλογο των χωριών του νησιού που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, το «Casal Lionarsos» καταγράφεται ανάμεσα στα τέσσερα χωριά «του μακαρίτη messer Antonio de Bon», μαζί με την Αγία Βαρβάρα, το Βασίλι και τον Ψυλλάτο.¹⁰

Τουρκοκρατία

Ο Drummond σημείωσε το 1750 ότι από τις κορυφές των λόφων γύρω από το Λεονάρισσο η θέα προς τους κάμπους και τους κήπους ήταν ιδιαίτερα ευχάριστη.¹¹ Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Λεονάρισσο καταγράφεται ως χριστιανικό χωριό, με 54 νοικοκυριά με περιουσία. Τα βαμβακοχώραφα ήταν η μεγαλύτερη καλλιέργεια, και υπήρχαν ακόμη σιτοχώραφα και κήποι, 376 ελιές, μύλοι και ένα μαγαζί. Τα νοικοκυριά είχαν περίπου 750 αιγοπρόβατα, 69 βόδια και αγελάδες και λίγα άλογα και μουλάρια.¹²

Εκκλησίες και μονές

Η ελληνική ορθόδοξη ενοριακή εκκλησία του χωριού, στο δυτικό μέρος του παλιού οικισμού, είναι αφιερωμένη στον άγιο Δημήτριο και χρονολογείται στον 19ο–20ό αιώνα. Τα εγκαίνιά της έκανε το 1878 ο αρχιεπίσκοπος Σωφρόνιος.¹³ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στη γιορτή του αγίου, στις 26 Οκτωβρίου, γινόταν μεγάλο πανηγύρι.¹⁴

Στο ανατολικό άκρο του χωριού βρίσκεται το παρεκκλήσι του Αγίου Αντωνίου, του 20ού αιώνα, και στη γη του χωριού το λαξευτό παρεκκλήσι του Αγίου Ιωάννη.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν χαρουπιές, ελιές, καπνό, σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, αμυγδαλιές και λίγα εσπεριδοειδή, και η κτηνοτροφία ήταν αρκετά ανεπτυγμένη. Μεγάλο μέρος της γης του χωριού ήταν κρατικά δάση, όπως το Βερσάρι, τα Άνεδρα και η Ασπρόμουττη.¹⁵ Το 1953 ιδρύθηκαν η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία και το Συνεργατικό Παντοπωλείο Λεοναρίσσου.

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Κύπριο ιστοριοδίφη Ιερώνυμο Περιστιάνη, ως το 1838 δίδασκε τα κοινά γράμματα στο ύπαιθρο, στον περίβολο της εκκλησίας, ο Τσαλαβούρης από τη Ρόδο, που ήταν και ξυλουργός. Τον διαδέχθηκαν, ως τον ερχομό των Άγγλων το 1878, ο Γιαννακός Χατζηζουφρή ή Κουτσογιαννακός, ο Γιωρκάτζης Χατζηχαραλάμπους και ο Στυλιανός Γιωρκάτζης από τη Λάρνακα, ένας τυφλός δάσκαλος, ο Παρασκευάς, και ο Ηρακλής Αντώνη. Δίδασκαν σε σπίτια, γιατί δεν υπήρχε ακόμη κοινοτικό σχολείο.¹⁶ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο Λεοναρίσσου–Κοιλάνεμου είχε 108 μαθητές και τέσσερις δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Λεονάρισσο είχε 484 κατοίκους το 1881, 546 το 1891, 367 το 1901, 782 το 1911 και 790 το 1921.¹⁷ Το 1931 είχε 858 κατοίκους, 857 χριστιανούς και έναν μουσουλμάνο, και το 1946 1.027, από τους οποίους 1.017 ήταν ορθόδοξοι και 10 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 707 κατοίκους, όλους Έλληνες, και το 1973 617 Έλληνες.

Εθνικοί αγώνες

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η εξέγερση του Οκτωβρίου του 1931, τα Οκτωβριανά, άρχισε στην Καρπασία από το Λεονάρισσο, όπου γινόταν το μεγάλο πανηγύρι του αγίου Δημητρίου, και απλώθηκε σε ολόκληρη τη χερσόνησο.¹⁸ Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 192 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα.

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Λεονάρισσο καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό. Οι περισσότεροι κάτοικοι, όπως και σε άλλα χωριά της Καρπασίας, έμειναν στα σπίτια τους και βρέθηκαν σε περιορισμό, εγκλωβισμένοι.¹⁹ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τον Οκτώβριο του 1975 ζούσαν ακόμη στο χωριό 420 Έλληνες και έναν χρόνο αργότερα 333.²⁰ Το 1976, κατά έκθεση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, το Λεονάρισσο ήταν ένα από τα τέσσερα χωριά του βορρά, μαζί με την Αγία Τριάδα, το Ριζοκάρπασο και τη Γιαλούσα, όπου η αστυνομία του ΟΗΕ μοίραζε τα επιδόματα και τις συντάξεις κάθε εβδομάδα και όχι μία φορά τον μήνα, επειδή είχαν μεγαλύτερο πληθυσμό.²¹ Κατά την ίδια εγκυκλοπαίδεια, το 1976 λειτούργησε για λίγο το ελληνικό δημοτικό σχολείο για τα παιδιά των εγκλωβισμένων, αλλά οι κάτοικοι πιέζονταν συνεχώς να φύγουν για τις ελεύθερες περιοχές: το 1978 είχαν μείνει 44, το 1979 38, το 1985 14 και το 2008 τέσσερις.²² Το 2005 στο χωριό λειτουργούσε σταθμός σύνδεσμος της Ειρηνευτικής Δύναμης του ΟΗΕ στην Καρπασία.²³ Τον Μάρτιο του 2026 δεν ζούσε πια κανείς εγκλωβισμένος στο Λεονάρισσο.²⁴ Ο ελληνικός πληθυσμός του χωριού υπέστη έτσι εθνοκάθαρση, και από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Αγίου Δημητρίου σε τζαμί· ο κατάλογος του 2009 την καταγράφει βεβηλωμένη και λεηλατημένη. Αργότερα χτίστηκε στο χωριό τζαμί και η εκκλησία εγκαταλείφθηκε. Το 2022 είχε μεγάλες ρωγμές και ζημιές στη στέγη, από το καμπαναριό έλειπαν οι καμπάνες και στην κορυφή του είχε τοποθετηθεί ένας μεταλλικός κώνος που μιμείται μιναρέ· μέσα είχε μείνει μόνο το ξυλόγλυπτο τέμπλο. Το παρεκκλήσι του Αγίου Αντωνίου κατέρρευσε μετά το 1974, κατά τον κατάλογο του 2009, και το 2022 χρησιμοποιούνταν ως αποθήκη.²⁵