Εκκλησία Αγίου Γεωργίου
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 16ο αιώνα. Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Συνοικία Αγίου Κασσιανού. Πυρπολήθηκε από τους Τούρκους».
Η Λευκωσία είναι η ημικατεχόμενη πρωτεύουσα της Κύπρου και της ομώνυμης επαρχίας. Είναι χτισμένη στη μέση της κεντρικής πεδιάδας του νησιού, στις όχθες του Πεδιαίου, σε υψόμετρο περίπου 150 μέτρων. Η παλιά πόλη περικλείεται από τα βενετικά τείχη, ενώ έξω από αυτά απλώθηκαν τον 20ό αιώνα νέες συνοικίες, όπως η Νεάπολη στα βόρεια. Στην απογραφή του 1960 η πόλη, χωρίς τα προάστιά της, είχε 45.629 κατοίκους, από τους οποίους 25.561 ήταν Έλληνες και 14.686 Τούρκοι.
Η αρχαία πόλη λεγόταν Λήδρα ή Λήδροι, και με αυτό το όνομα την αναφέρουν ακόμη τον 4ο αιώνα οι συγγραφείς που γράφουν για τον επίσκοπό της Τριφύλλιο. Το νεότερο όνομα, Λευκουσία, το δίνει τον 6ο αιώνα ο Έλληνας γεωγράφος Ιεροκλής στον κατάλογο των πόλεων της Κύπρου. Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας οι ξένοι ηγεμόνες ονόμαζαν την πόλη Nicosie, απ’ όπου το Nicosia των ευρωπαϊκών γλωσσών.1 Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η μορφή Λευκοσία απαντά πρώτη φορά στον Κύπριο χρονογράφο του 15ου αιώνα Λεόντιο Μαχαιρά, και η γραφή με ωμέγα, Λευκωσία, επικράτησε τον 18ο και τον 19ο αιώνα. Οι Κύπριοι ονόμαζαν τη Λευκωσία και απλώς «Χώρα».2
Η πρώτη γραπτή αναφορά στην πόλη είναι του 673/672 π.Χ. Σε μια επιγραφή του Ασσύριου βασιλιά Ασαραδδών, το λεγόμενο Πρίσμα Β, ανάμεσα στους δέκα βασιλιάδες της Κύπρου αναφέρεται και ο Ουνασάγκουσου, βασιλιάς της Λήδρας (Lidir).3
Η παλιά πόλη μέσα στα τείχη χωριζόταν σε ενορίες, ή μαχαλάδες. Στο σημερινό κατεχόμενο τμήμα της βρίσκονται, ολόκληρες ή εν μέρει, ανάμεσα σε άλλες, οι ενορίες του Αγίου Λουκά, της Αγίας Σοφίας και του Καραμανζαδέ, και μέρος του Αγίου Κασσιανού. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, ο Άγιος Κασσιανός και η Χρυσαλινιώτισσα, οι λεγόμενες Κάτω Ενορίες, ήταν από τους αμιγώς ορθόδοξους μαχαλάδες της πόλης και πήραν τα ονόματά τους από τις εκκλησίες τους. Τον 20ό αιώνα σχηματίστηκε έξω από τα τείχη, στον δρόμο προς τον Τράχωνα, η συνοικία της Νεάπολης.4
Η αρχαία Λήδρα βρίσκεται κάτω από τη σύγχρονη πόλη, και οι κύριοι αρχαιολογικοί χώροι της είναι στο ελεύθερο νότιο τμήμα της. Στην Αγία Παρασκευή, ένα μίλι νοτιοδυτικά της παλιάς πόλης, απλώνεται μεγάλο νεκροταφείο της εποχής του Χαλκού. Ο Γερμανός αρχαιολόγος Max Ohnefalsch-Richter άνοιξε εκεί περίπου ενενήντα τάφους το 1884–1885, και από αυτούς προέρχεται το μεγαλύτερο μέρος της συλλογής του Κυπριακού Μουσείου από την εποχή του Χαλκού.5
Στον λόφο του Αγίου Γεωργίου, όπου χτίστηκε η νέα Βουλή των Αντιπροσώπων, το Τμήμα Αρχαιοτήτων ανέσκαψε από το 1996 ως το 2006 έναν οικισμό με έντεκα παράλληλους δρόμους και εργαστήρια κεραμικής και μεταλλουργίας. Ένα μελαμβαφές κύπελλο του 4ου αιώνα π.Χ. φέρει χαραγμένη επιγραφή για έναν «άνακτα» Τίμα, δηλαδή έναν πρίγκιπα. Σε ένα πάνινο σακούλι βρέθηκαν 36 αργυρά νομίσματα κυπριακής κοπής με επιγραφές στην κυπριακή ελληνική συλλαβική γραφή, κατά την ανασκαφέα Δέσπω Πηλείδη ο αρχαιότερος θησαυρός νομισμάτων που βρέθηκε στην Κύπρο. Τα νεότερα νομίσματα του οικισμού είναι της Κλεοπάτρας Ζ΄.6
Στο κατεχόμενο τμήμα της πόλης, το 2020 το κατοχικό καθεστώς έκανε, χωρίς άδεια, εργασίες έκτακτης ανάγκης με ανασκαφή στα θεμέλια του τείχους ανάμεσα στους προμαχώνες Μούλα και Ρόκκα, όπου ένα τμήμα του είχε καταρρεύσει από τις βροχές.7
Οι μεσαιωνικές οχυρώσεις της Λευκωσίας και ο χώρος της μεσαιωνικής πόλης μέσα στα τείχη είναι κηρυγμένα Αρχαία Μνημεία. Στο κατεχόμενο τμήμα, Αρχαία Μνημεία είναι επίσης, ανάμεσα σε άλλα, ο λατινικός καθεδρικός ναός της Αγίας Σοφίας με την αίθουσα του Κεφαλαίου του και το παλάτι των Λατίνων αρχιεπισκόπων, η μεσαιωνική εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης, η μεσαιωνική εκκλησία του Γενί Τζαμί, το Μεγάλο Χάνι και το Χάνι των Χαρτοπαικτών.
Στην αρχαία ελληνική περίοδο η Λήδρα ήταν ένα από τα βασίλεια της Κύπρου, και ο οικισμός του λόφου του Αγίου Γεωργίου έζησε ως την πτολεμαϊκή περίοδο, ως τα μέσα του 1ου αιώνα π.Χ. Τα συλλαβικά νομίσματα και η επιγραφή του «άνακτα» Τίμα δείχνουν μια πόλη που μιλούσε και έγραφε ελληνικά, όπως τα άλλα βασίλεια του νησιού.8
Τον 4ο αιώνα η Λήδρα είχε δικό της επίσκοπο, τον Τριφύλλιο, μαθητή του αγίου Σπυρίδωνα. Ο Έλληνας εκκλησιαστικός ιστορικός του 5ου αιώνα Σωζομενός τον περιγράφει ως άνθρωπο μορφωμένο, που είχε σπουδάσει νομικά στη Βηρυτό, και ο Λατίνος εκκλησιαστικός συγγραφέας του 4ου αιώνα άγιος Ιερώνυμος τον ονομάζει τον πιο εύγλωττο της εποχής του. Η Εκκλησία τον τιμά ως άγιο.9
Η Άννα Κομνηνή, που έγραψε την ιστορία της βασιλείας του πατέρα της, του αυτοκράτορα Αλεξίου Α΄, αναφέρει ότι, όταν επαναστάτησε το 1092 ο διοικητής της Κύπρου Ραψομάτης, εκείνος βρισκόταν στη Λευκωσία. Ο στρατηγός Ιωάννης Δούκας, που στάλθηκε εναντίον του, κατέλαβε την Κερύνεια, νίκησε τον Ραψομάτη και ύστερα μπήκε στη Λευκωσία, όπου δέχτηκε την υποταγή όλου του νησιού.10
Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας η Λευκωσία ήταν η πρωτεύουσα του βασιλείου των ξένων ηγεμόνων και η έδρα του Λατίνου αρχιεπισκόπου. Οι Έλληνες της πόλης είχαν και τότε τον δικό τους επίσκοπο.11 Κατά τον Μαχαιρά, τα τείχη της πόλης τα άρχισε ο βασιλιάς Ερρίκος Β΄ (1285–1324). Ο ίδιος χρονογράφος περιγράφει την πλημμύρα του ποταμού της Λευκωσίας, του Πεδιαίου, στις 10 Νοεμβρίου 1330, που ξερίζωσε δέντρα, γκρέμισε πολλά σπίτια και έπνιξε αρκετούς κατοίκους. Στη μνήμη των πνιγμένων γινόταν κάθε χρόνο στις 10 Νοεμβρίου λιτανεία.12
Στα χρόνια της Βενετοκρατίας ορθόδοξος καθεδρικός ναός της πόλης ήταν η Παναγία Οδηγήτρια, το σημερινό Μπεζεστένι, δίπλα στην Αγία Σοφία. Το 1567 οι Βενετοί άρχισαν, με σχέδια του μηχανικού Giulio Savorgnano, τα νέα τείχη της πόλης, με έντεκα προμαχώνες. Στα βόρεια άνοιξαν την πύλη «του Προνοητή», τη σημερινή Πύλη Κερύνειας.13
Τα τείχη δεν είχαν ολοκληρωθεί όταν στα τέλη Ιουλίου του 1570 ο τουρκικός στρατός έφτασε μπροστά στη Λευκωσία. Ο μηχανικός Giovanni Sozomeno, που πήρε μέρος στην άμυνα και αιχμαλωτίστηκε, γράφει ότι οι Τούρκοι έκαναν δεκαπέντε εφόδους σε σαράντα πέντε μέρες. Η τελευταία άρχισε τα ξημερώματα της 9ης Σεπτεμβρίου 1570 και σε τέσσερις προμαχώνες συγχρόνως, και οι Τούρκοι μπήκαν στην πόλη από τον προμαχώνα Ποδοκάταρο. Ακολούθησε σφαγή στους δρόμους και τις πλατείες ως το απόγευμα. Οι υπερασπιστές που επέζησαν αιχμαλωτίστηκαν.14
Οι Τούρκοι πήραν από τους Έλληνες τον καθεδρικό τους ναό, την Παναγία Οδηγήτρια, που έγινε σκεπαστή αγορά, το Μπεζεστένι, και αργότερα σιταποθήκη.15 Στην οθωμανική κτηματική απογραφή του 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, ανάμεσα στους ιδιοκτήτες της πόλης καταγράφεται και ένας εξισλαμισμένος, ο Ισμαήλ.16
Στην ενορία του Ιμπραήμ Πασά, στο σημερινό κατεχόμενο τμήμα της πόλης, βρισκόταν το βενετικό ανάκτορο της διοίκησης, που έγινε το Σεράι, η έδρα της τουρκικής διοίκησης, και κατεδαφίστηκε το 1904.17 Όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση του 1821, ο Τούρκος διοικητής Κιουτσούκ Μεχμέτ, με την πρόφαση ότι οι Έλληνες ετοίμαζαν εξέγερση, τους αφόπλισε, και στις 9 Ιουλίου διέταξε να συλληφθούν ο Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός και οι τρεις επίσκοποι. Τους οδήγησαν στο Σεράι, όπου τους σκότωσαν οι γενίτσαροι μόλις μπήκαν. Την ίδια τύχη είχαν οι Έλληνες πρόκριτοι που κλήθηκαν ύστερα. Τα πτώματα πετάχτηκαν στην πλατεία, και άρχισε γενική σφαγή.18
Στα χρόνια της Αγγλοκρατίας η Λευκωσία έμεινε πρωτεύουσα του νησιού. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πρώτος δήμαρχός της ήταν ο Χριστόδουλος Σεβέρης (1880–1888), και ως το 1960 όλοι οι δήμαρχοι, εκτός από έναν, ήταν Έλληνες.19 Κατά την ίδια, το 1958, στα χρόνια του αγώνα της ΕΟΚΑ, Έλληνες που ζούσαν σε περιοχές της πόλης όπου υπερτερούσαν οι Τούρκοι εκδιώχθηκαν βίαια, και επλήγησαν και Έλληνες με καταστήματα στο εμπορικό κέντρο της παλιάς πόλης.20
Η ενοριακή εκκλησία του Αγίου Λουκά, στην ομώνυμη ενορία, χτίστηκε κατά την επιγραφή της εισόδου της το 1758, επί Αρχιεπισκόπου Φιλοθέου, και το ξυλόγλυπτο τέμπλο της είναι του 1780. Ήταν ενοριακός ναός ως το 1958. Κατά το Cyprus Religious Heritage, τη δεκαετία του 1950 το τέμπλο και πολλές εικόνες κάηκαν σε φωτιά που έβαλαν νεαροί Τούρκοι.
Στον Άγιο Κασσιανό βρίσκονται δύο εκκλησίες της ενορίας. Ο Άγιος Γεώργιος, του 16ου αιώνα, είχε πολύτιμες εικόνες, ανάμεσά τους μια εικόνα του μαρτυρίου του αγίου του 1719, και τέμπλο του 1812, από τα χρόνια του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού. Ο Άγιος Ιάκωβος, του 16ου–18ου αιώνα, πέρασε τον 17ο αιώνα στους Καπουκίνους, Γάλλους καθολικούς μοναχούς. Κατά το Cyprus Religious Heritage, μια τοιχογραφία του αγίου θεωρούνταν θαυματουργή, και Έλληνες και Τούρκοι έφερναν εκεί τα παιδιά τους που πονούσαν τα αυτιά τους. Το 1793 τον αγόρασε ο Έλληνας δραγομάνος Χατζηγεωργάκης Κορνέσιος, και το 1917 οι απόγονοί του τον δώρισαν στην Εκκλησία, που στέγασε στα κτίριά του ορφανοτροφείο. Κατά την ίδια πηγή, στην τουρκική ανταρσία του 1963–64 Τούρκοι έβαλαν φωτιά στην εκκλησία, που κατέστρεψε το τέμπλο και όλες τις εικόνες της.21
Ο Απόστολος Ανδρέας, η εκκλησία της Νεάπολης, χτίστηκε το 1950, με δύο καμπαναριά και μεγάλο τρούλο.
Το Μπεζεστένι, η παλιά Παναγία Οδηγήτρια, είναι κηρυγμένο Αρχαίο Μνημείο. Ανασκαφές της δεκαετίας του 1930 έδειξαν ότι μέρος του είναι χτισμένο πάνω σε μια μικρή βασιλική της πρώιμης ελληνικής μεσαιωνικής περιόδου. Η εκκλησία που χτίστηκε στη θέση της τον 14ο αιώνα ήταν, κατά έγγραφα του 1507 και του 1518, αφιερωμένη στην Παναγία Οδηγήτρια και ήταν ο ορθόδοξος καθεδρικός ναός της Λευκωσίας.
Αρχαίο Μνημείο είναι επίσης η αρμενική εκκλησία της Παναγίας (Σουρπ Αστβατσατζίν), στον Καραμανζαδέ. Τον 14ο αιώνα ήταν μονή λατινίδων μοναχών, και πέρασε στους Αρμενίους γύρω στο 1500 ή το 1567. Το 1571 ένα σουλτανικό φιρμάνι την επέστρεψε επίσημα στους Αρμενίους, και ως τη δεκαετία του 1960 ήταν το κέντρο της θρησκευτικής και πνευματικής ζωής τους. Κοντά της βρισκόταν το ελληνορθόδοξο προσκυνητάρι του Αγίου Φωτίου, με μια εικόνα του 1924 που είχε ζωγραφίσει ο διάκονος Πανάρετος Κουσουλίδης. Κατά το Cyprus Religious Heritage, Έλληνες και Αρμένιοι πήγαιναν εκεί για να ανάψουν ένα κερί, και το 1963–64 η εικόνα μεταφέρθηκε στη Φανερωμένη.22
Η Λευκωσία ήταν το κέντρο της υφαντικής της επαρχίας. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι υφάντριες του Αγίου Κασσιανού και της Χρυσαλινιώτισσας ύφαιναν μεταξωτά υφάσματα, τα ταϊστά και τους ιταρέδες.23 Το παραδοσιακό εμπορικό κέντρο της πόλης απλωνόταν γύρω από την Αγία Σοφία και κατά μήκος των οδών Ερμού και Πάφου, όπου βρισκόταν και η μεγάλη δημοτική αγορά.24
Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο της Νεάπολης είχε 267 μαθητές και 10 δασκάλους, και στη συνοικία λειτουργούσε και το Γυμνάσιο Νεάπολης. Στον Άγιο Κασσιανό υπήρχε σχολικό συγκρότημα, που βρίσκεται σήμερα μέσα στη νεκρή ζώνη.
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, στην πρώτη απογραφή της Αγγλοκρατίας, το 1881, η Λευκωσία είχε 11.536 κατοίκους. Το 1931 είχε 23.324 κατοίκους, 15.643 χριστιανούς και 7.681 μουσουλμάνους, και το 1946 34.485, από τους οποίους 20.768 ήταν ορθόδοξοι, 10.330 μουσουλμάνοι και 3.387 άλλοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1946 η ενορία του Αγίου Κασσιανού είχε 1.177 κατοίκους, από τους οποίους 1.061 ορθόδοξους, και η ενορία του Αγίου Λουκά 806, από τους οποίους 263 ορθόδοξους και 536 μουσουλμάνους.
Το 1960 η πόλη είχε 45.629 κατοίκους: 25.561 Έλληνες, 14.686 Τούρκους, 1.978 Άγγλους, 1.848 Αρμενίους, 236 Μαρωνίτες και άλλους. Στην απογραφή του 1973 οι Έλληνες της πόλης ήταν 23.179. Οι αριθμοί αυτοί αφορούν ολόκληρη την πόλη, όχι μόνο το σημερινό κατεχόμενο τμήμα της.
Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 11.663 κάτοικοι στις ενορίες της πόλης, ανάμεσά τους 1.105 στον Άγιο Κασσιανό και 654 στον Άγιο Λουκά.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 596 Έλληνες κατοίκους της πόλης που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Από τη Λευκωσία κατάγονταν οι αγωνιστές της ΕΟΚΑ Μάρκος Δράκος και Ιάκωβος Πατάτσος.25
Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, η διαίρεση της πόλης άρχισε με την τουρκική ανταρσία του Δεκεμβρίου του 1963, που ξεκίνησε από τη Λευκωσία. Από το 1964 τη γραμμή που χώριζε την πόλη, την «Πράσινη Γραμμή», την επόπτευε η ειρηνευτική δύναμη του ΟΗΕ, και το παλιό εμπορικό κέντρο κατά μήκος των οδών Ερμού και Πάφου εγκαταλείφθηκε στο μεγαλύτερο μέρος του.26
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 ο τουρκικός στρατός κατέλαβε το βόρειο τμήμα της Λευκωσίας. Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το κατεχόμενο τμήμα περιλαμβάνει το βόρειο μέρος της παλιάς πόλης ως τις οδούς Ερμού και Πάφου, ολόκληρη την ενορία του Ιμπραήμ Πασά και το μεγαλύτερο μέρος της ενορίας του Αράπ Αχμέτ, και η νεκρή ζώνη που ακολούθησε κάλυψε τμήματα συνοικιών, με εκκλησίες και σχολεία.27 Οι Έλληνες κάτοικοι του κατεχόμενου τμήματος, και ανάμεσά τους οι κάτοικοι της Νεάπολης, υπέστησαν εθνοκάθαρση. Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή τους, και ο Δήμος Λευκωσίας δεν μπορεί να ασκήσει την εξουσία του στο κατεχόμενο τμήμα της πόλης.28
Ογδόντα τέσσερις Λευκωσιάτες, 7 άμαχοι και 77 στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Τα λείψανα 48 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ 36 εξακολουθούν να αγνοούνται. Οι περισσότεροι χάθηκαν στην επαρχία Κερύνειας, ανάμεσά τους 9 στην Κερύνεια και 8 στην περιοχή της Λαπήθου, και άλλοι στη Λευκωσία και τα περίχωρά της, στη Νεάπολη, στην Ομορφίτα και στον Τράχωνα. Τριάντα τρεις ακόμη Λευκωσιάτες, 26 στρατιώτες και 7 άμαχοι, σκοτώθηκαν σε άλλα σημεία, ανάμεσά τους στην περιοχή της Αγλαντζιάς, της Αθαλάσσας και του αεροδρομίου της Λευκωσίας. Στην ίδια τη Λευκωσία καταγράφονται 74 νεκροί του 1974: 63 στρατιώτες, ανάμεσά τους δύο Ελλαδίτες, και 11 άμαχοι. Οι περισσότεροι έπεσαν στην περιοχή του Αγίου Παύλου, και άλλοι κοντά στη Σχολή Γρηγορίου, στο Λήδρα Πάλας, στον Άγιο Κασσιανό, στις Κεντρικές Φυλακές και πάνω στην Πράσινη Γραμμή.
Ο Άγιος Γεώργιος στον Άγιο Κασσιανό πυρπολήθηκε από τους Τούρκους, και ο Άγιος Ιάκωβος λεηλατήθηκε και βανδαλίστηκε. Ο Άγιος Ιάκωβος βρίσκεται σήμερα εγκαταλειμμένος μέσα στη νεκρή ζώνη. Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα τον Απόστολο Ανδρέα της Νεάπολης σε τζαμί και τον Άγιο Λουκά σε πολιτιστικό κέντρο. Κατά το Cyprus Religious Heritage, το Μπεζεστένι, που είχε φτάσει να κινδυνεύει να καταρρεύσει, αναστηλώθηκε το 2003–2009 με πρόγραμμα του Αναπτυξιακού Προγράμματος του ΟΗΕ και χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και η αρμενική εκκλησία αναστηλώθηκε το 2008–2013 και ξαναλειτούργησε το 2014, για πρώτη φορά ύστερα από πενήντα χρόνια.29
Στις 19 Ιουλίου 1989 περίπου 1.000 διαδηλωτές, κυρίως γυναίκες, μπήκαν στη νεκρή ζώνη στον Άγιο Κασσιανό. Πέρασαν το συρματόπλεγμα και τη γραμμή των στρατιωτών του ΟΗΕ και έφτασαν στο παλιό σχολικό συγκρότημα της συνοικίας, μέσα στη νεκρή ζώνη. Λίγο αργότερα η τουρκική αστυνομία και δυνάμεις ασφαλείας μπήκαν στον χώρο και συνέλαβαν 111 ανθρώπους, από τους οποίους 101 γυναίκες. Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ ζήτησε να αφεθούν αμέσως ελεύθεροι, και ο Πρόεδρος του Συμβουλίου Ασφαλείας εξέφρασε τη βαθιά ανησυχία του Συμβουλίου. Οι δύο τελευταίοι κρατούμενοι αφέθηκαν ελεύθεροι στις 30 Ιουλίου.30
M. Le Quien, Oriens Christianus, τ. II (Παρίσι 1740), στ. 1073–1074, στ. 1075–1076.↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσία πόλη: Ονομασίες».↩︎
Livius.org: «Esarhaddon’s Prism B» (μτφρ. A. L. Oppenheim, ANET³ σ. 291).↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσία πόλη: Οι παλαιοί μαχαλλάδες»; Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσία πόλη: Ανάπτυξη της πόλης».↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Ayia Paraskevi, Nicosia: Ohnefalsch-Richter’s excavation of the Bronze Age necropolis» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Ledra, Nicosia: Pilides’s excavations on the Hill of Agios Georgios» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Nicosia, Mula to Roccas bastions: emergency works with excavation (2020)» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
Ancient Cyprus (ancientcyprus.com), μητρώο ανασκαφών και ερευνών, «Ledra, Nicosia: Pilides’s excavations on the Hill of Agios Georgios» (πρόσβαση 1.11.2026).↩︎
M. Le Quien, Oriens Christianus, τ. II (Παρίσι 1740), στ. 1073–1074, στ. 1075–1076.↩︎
M. Le Quien, Oriens Christianus, τ. II (Παρίσι 1740), στ. 1073–1074, στ. 1075–1076.↩︎
Λεόντιος Μαχαιράς, Χρονικό (Chronique de Chypre, μτφρ. E. Miller – K. Σάθας, Παρίσι 1882), 29, 39–40.↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σσ. 26–28.↩︎
C. D. Cobham, Excerpta Cypria (Cambridge 1908), σσ. 82–85; G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 27.↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Nicosia / Λευκωσία».↩︎
Οθωμανική κτηματική απογραφή 1832/33 (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Ίδρυμα Συλβίας Ιωάννου), «Nicosia city».↩︎
G. Jeffery, A Description of the Historic Monuments of Cyprus (1918), σ. 58.↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Δήμαρχοι Λευκωσίας».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσία πόλη: Αγγλοκρατία».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Nicosia / Λευκωσία».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Nicosia / Λευκωσία».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσία πόλη: Βιοτεχνία».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσία πόλη: Μνημεία και αξιοθέατα»; Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσία πόλη: Ανεξαρτησία – Η ανάπτυξη και η πτώση».↩︎
Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Μάρκου Δράκου; Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ, βιογραφία Ιάκωβου Πατάτσου.↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσία πόλη: Ανεξαρτησία – Η ανάπτυξη και η πτώση».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσία πόλη: Γεωγραφικά στοιχεία»; Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσία πόλη: Ανεξαρτησία – Η ανάπτυξη και η πτώση».↩︎
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια (Polignosi), «Λευκωσία πόλη: Επέκταση της Λευκωσίας και διοίκηση της πόλης».↩︎
Cyprus Religious Heritage, «Nicosia / Λευκωσία».↩︎
Έκθεση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για την UNFICYP, S/21010 (7.12.1989), για την περίοδο 1.6–4.12.1989, § 11.↩︎
Στην Λευκωσία υπήρχαν επτά εκκλησίες, ένα εξωκκλήσι και ένα κοιμητήριο. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, ένας ναός βεβηλώθηκε ή λεηλατήθηκε και ένας μετατράπηκε παράνομα σε τζαμί. Παρακάτω παρουσιάζονται όλα, με φωτογραφίες και, όπου είναι γνωστή, την κατάστασή τους.
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 16ο αιώνα. Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Συνοικία Αγίου Κασσιανού. Πυρπολήθηκε από τους Τούρκους».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 16ο – 18ο αιώνα. Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Συνοικία Αγίου Κασσιανού. Λεηλατήθηκε και βανδαλίστηκε από Τούρκους».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η εκκλησία χρονολογείται στον 16ο – 18ο αιώνα. Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Ενοριακός Ναός μέχρι το 1958». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Πολιτιστικό κέντρο».
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Τζαμί».

Φωτογραφία: 27 Φεβρουαρίου 2020, cyreligiousheritage.org/Dr Thorsten Kruse
Σύμφωνα με τον κατάλογο κατεχόμενων ναών της Εκκλησίας της Κύπρου (2009), η χρονολόγησή της σημειώνεται ως «1916 (ανακατασκευή)». Ο κατάλογος την περιγράφει ως «Ενοριακός ναός, συνοικία Τράχωνα». Η κατάστασή της το 2009 σημειώνεται ως «Πολιτιστικό κέντρο».
Τη σχολική χρονιά 1973–74, την τελευταία πριν από την τουρκική εισβολή, στην Λευκωσία λειτουργούσαν τρία δημοτικά σχολεία και ένα σχολείο μέσης εκπαίδευσης. Στα δημοτικά σχολεία φοιτούσαν 663 μαθητές, με 23 δασκάλους. Παρακάτω δίνονται τα στοιχεία κάθε σχολείου, με τους μαθητές ανά τάξη και το διδακτικό προσωπικό, όπου είναι γνωστά.
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 20 | 10 | 19 | 23 | 15 | 18 | 105 |
| Κορίτσια | 12 | 9 | 9 | 17 | 14 | 9 | 70 |
| Σύνολο | 32 | 19 | 28 | 40 | 29 | 27 | 175 |
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 22 | 15 | 19 | 21 | 16 | 19 | 112 |
| Κορίτσια | 20 | 19 | 14 | 14 | 22 | 20 | 109 |
| Σύνολο | 42 | 34 | 33 | 35 | 38 | 39 | 221 |
| Τάξη | Α | Β | Γ | Δ | Ε | Στ | Σύνολο |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Αγόρια | 28 | 28 | 15 | 18 | 28 | 27 | 144 |
| Κορίτσια | 21 | 18 | 18 | 21 | 20 | 25 | 123 |
| Σύνολο | 49 | 46 | 33 | 39 | 48 | 52 | 267 |
Στην Λευκωσία, στο ενωτικό δημοψήφισμα που οργάνωσε η Εθναρχία τον Ιανουάριο του 1950, υπέγραψαν υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα 14.567 κάτοικοι. Κατά ενορία, όπως δημοσιεύτηκαν: Καϊμακλί 2092, Ομορφίτα 812, Αγιος Αντώνιος 1464, Αγιος Ιωάννης 1397, Αγιος Κασσιανός 1105, Αγιος Λουκάς 654, Αγιοι Ομολογηταί 1245, Αγιος Σάββας 1040, Τρυπιώτης 1920, Φανερωμένη 1908, Χρυσαλινιώτισσα 762, Αγία Παρασκευή 168.
Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 596 Έλληνες με καταγωγή από την Λευκωσία που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Τα ονόματα ακολουθούν όπως είναι τυπωμένα στο Μητρώο.
596 / 596 ονόματα
Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 σκοτώθηκαν ή αγνοούνται 126 άνθρωποι με καταγωγή από την Λευκωσία, 112 στρατιώτες και 14 άμαχοι. Από τους 84 αγνοούμενους, 48 έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί, ενώ 36 εξακολουθούν να αγνοούνται. Στην Λευκωσία σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά 93 άνθρωποι, 80 στρατιώτες και 13 άμαχοι· δύο από τους στρατιώτες ήταν από την Ελλάδα. Παρακάτω, στην καρτέλα «Από την κοινότητα» είναι όσοι κατάγονταν από την Λευκωσία, και στην καρτέλα «Στην κοινότητα» όσοι σκοτώθηκαν ή εθεάθησαν για τελευταία φορά εκεί.