Το Λευκόνοικο είναι μεγάλη ελληνική κοινότητα της κατεχόμενης επαρχίας Αμμοχώστου. Βρίσκεται 24 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αμμοχώστου, σε υψόμετρο 70 μέτρων, στη βορειότερη άκρη της πεδιάδας της Μεσαορίας, στις λοφοσειρές του Πενταδακτύλου. Από το 1939 είναι δήμος, και είναι η γενέτειρα του εθνικού ποιητή της Κύπρου Βασίλη Μιχαηλίδη.¹ Στην απογραφή του 1960 είχε 2.358 κατοίκους, από τους οποίους 2.355 ήταν Έλληνες.

Όνομα

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, που παραθέτει τον Σίμο Μενάρδο, το όνομα σχηματίστηκε από τη φράση «εἰς τὸν λευκὸν οἶκον», δηλαδή «στο άσπρο σπίτι», από ένα σπίτι που υπήρχε πριν από τον οικισμό· οι αρχαίες λέξεις «λευκός» και «οἶκος», που αργότερα στην κοινή γλώσσα έδωσαν τη θέση τους στο «άσπρο» και στο «σπίτι», δείχνουν, κατά τον Μενάρδο, την ηλικία του ονόματος.² Κατά τον Δήμο Λευκονοίκου, η παράδοση του χωριού θέλει το πρώτο του σπίτι να ήταν κάτασπρο.³ Ο Λεόντιος Μαχαιράς γράφει «Λευκόνικον», και οι ιταλικές πηγές «Levconico» και «Lefconico».⁴

Ίδρυση και πρώτες αναφορές

Το Λευκόνοικο αναφέρεται ήδη στις αρχές του 14ου αιώνα. Ο Κύπριος χρονογράφος του 16ου αιώνα Φλώριος Βουστρώνιος γράφει ότι το 1310 η συνοδεία που οδηγούσε τον εκθρονισμένο βασιλιά Ερρίκο Β΄ στην εξορία σταμάτησε για φαγητό στο χωριό Λευκόνικο, πριν συνεχίσει για τα Γαστριά.⁵

Αρχαιολογικοί χώροι

Το 1913 ένας ιδιοκτήτης γης βρήκε στο Λευκόνοικο τοίχους, μεγάλα αγάλματα και ένα χάλκινο αντικείμενο, και ο Βρετανός αρχαιολόγος John Myres ανέσκαψε τη θέση για λογαριασμό του Κυπριακού Μουσείου. Αποκαλύφθηκε ιερό με έναν θάλαμο, περίπου τριάμισι μέτρων, γεμάτο πέτρινα αγαλματίδια και κομμάτια γλυπτών, που είχαν συγκεντρωθεί εκεί όταν το ιερό έπαψε να λειτουργεί. Ο Myres κατέγραψε πάνω από τριάντα βάσεις αγαλμάτων, που δείχνουν ότι αφιερώνονταν και αγάλματα σε φυσικό μέγεθος, και ανάμεσα στα πέτρινα έργα βρέθηκαν μικρά χάλκινα ειδώλια και τέσσερις χάλκινες αγελάδες. Τα αφιερώματα χρονολογούνται από τον 7ο αιώνα π.Χ. ως τον 3ο ή 4ο αιώνα μ.Χ.· οι αρχαιότερες, χειροποίητες πήλινες μορφές ανάγονται στην πρώιμη εποχή του Σιδήρου. Μεταγενέστερος ερευνητής υπολογίζει τα γλυπτά από ασβεστόλιθο σε σχεδόν εξακόσια. Ένα από αυτά, ένα καθιστό «αγόρι του ναού» που κρατά πουλί, εκτίθεται στο Κυπριακό Μουσείο.⁶ Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, νότια του χωριού, στην περιοχή του αρχαιολογικού χώρου, το κατοχικό καθεστώς κατασκεύασε μετά το 1974 στρατιωτικό αεροδρόμιο.⁷

Αρχαιότητα

Το ιερό του Λευκονοίκου δέχτηκε αφιερώματα για περισσότερο από χίλια χρόνια, από την αρχαϊκή αρχαία ελληνική ως τη ρωμαϊκή περίοδο. Ο ιστορικός άτλαντας του αρχαίου ελληνικού και ρωμαϊκού κόσμου (Barrington Atlas) σημειώνει στη θέση του χωριού έναν αρχαίο οικισμό με το όνομα Λευκός Οίκος, που κατοικούνταν από την αρχαϊκή αρχαία ελληνική ως την πρώιμη ελληνική μεσαιωνική περίοδο.⁸

Ελληνική μεσαιωνική περίοδος («Βυζάντιο»)

Ο Κύπριος χρονογράφος του 15ου αιώνα Λεόντιος Μαχαιράς αναφέρει ότι στο Λευκόνικο τιμούσαν τον άγιο Ευφημιανό, έναν από τους τριακόσιους ασκητές που, κατά την παράδοση, ήρθαν στην Κύπρο από την Παλαιστίνη και έζησαν σε σπηλιές σε διάφορα μέρη του νησιού. Το ίδιο γράφει και ο Βουστρώνιος.⁹

Φραγκοκρατία

Το 1426, μετά την καταστροφική επιδρομή των Μαμελούκων και την αιχμαλωσία του βασιλιά Ιανού, οι αγρότες σε πολλά μέρη της Κύπρου ξεσηκώθηκαν και διόρισαν δικούς τους καπετάνιους. Ο Μαχαιράς γράφει ότι «εἰς τὸ Λευκόνικον» ένας Αλέξης ανακηρύχτηκε βασιλιάς και όλοι οι αγρότες τον αναγνώρισαν. Ήταν πάροικος του βασιλιά και επιστάτης των βασιλικών κοπαδιών. Οι επαναστάτες άνοιξαν τις αποθήκες και πήραν κρασί, σιτάρι και ζάχαρη, και σταμάτησαν και λήστεψαν τον Λατίνο επίσκοπο που πήγαινε στην Αμμόχωστο. Όταν αποκαταστάθηκε η τάξη, ο «ρήγας» Αλέξης πιάστηκε με δόλο και απαγχονίστηκε στη Λευκωσία στις 12 Μαΐου 1427.¹⁰

Βενετοκρατία

Στα χρόνια της Βενετοκρατίας το Λευκόνοικο ήταν έδρα βαϊλίας, δηλαδή διοικητικής περιφέρειας του δημοσίου. Σε ένα βενετικό κατάλογο του τέλους του 15ου αιώνα των βασιλικών χωριών, που δημοσίευσε ο Γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα Louis de Mas Latrie, η «βαϊλία του Λευκονίκου» περιλαμβάνει το ίδιο το Λευκόνοικο, τα Γέναγρα, την Πυργά και τρία χωριά της Απαλέστρας.¹¹

Τουρκοκρατία

Στην κτηματική απογραφή που έκανε η οθωμανική διοίκηση το 1832/33, που κατέγραφε μόνο όσους είχαν περιουσία, το Λευκόνοικο ανήκε στην περιφέρεια της Μεσαορίας και καταγράφεται ως μικτό χωριό, με χριστιανούς και μουσουλμάνους ιδιοκτήτες. Είχε 118 νοικοκυριά με περιουσία. Τα κτήματα ήταν κυρίως σιτοχώραφα και βαμβακοχώραφα, με λίγα αμπέλια και περιβόλια και περίπου 150 ελιές, και τα ζώα πάνω από χίλια πρόβατα, γύρω στα 160 βόδια και αγελάδες, άλογα και μουλάρια και τρεις καμήλες.¹² Ο Γερμανός αρχαιολόγος Ludwig Ross, που πέρασε από το χωριό το 1845, το περιγράφει ως το μεγαλύτερο χωριό της Μεσαορίας.¹³

Αγγλοκρατία

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι κάτοικοι πήραν μέρος στην εξέγερση του Οκτωβρίου 1931, και ένας νέος από το χωριό σκοτώθηκε στην Αμμόχωστο. Στις 25 Μαρτίου 1945, ημέρα της εθνικής επετείου, η αστυνομία διέλυσε με πυροβολισμούς παρέλαση στο Λευκόνοικο· σκοτώθηκαν τρεις άνθρωποι και τραυματίστηκαν αρκετοί.¹⁴

Εκκλησίες και μονές

Το Λευκόνοικο είχε δύο ενορίες, την πάνω ενορία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και την κάτω ενορία του Σωτήρος.¹⁵ Η ελληνική ορθόδοξη εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, στο βόρειο μέρος του παλιού οικισμού, χρονολογείται στον 14ο αιώνα και ξαναχτίστηκε τον 19ο αιώνα. Η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, στο ανατολικό μέρος του οικισμού, χτίστηκε το 1867.¹⁶ Και οι δύο είναι Αρχαία Μνημεία.

Από τα παρεκκλήσια του χωριού, του Τιμίου Σταυρού, στο νότιο μέρος του κέντρου, χρονολογείται στον 18ο αιώνα και του Αγίου Θεοδώρου στον 18ο ή στον 19ο αιώνα. Υπάρχουν ακόμη τα παρεκκλήσια του Αγίου Φωκά, του Προφήτη Ηλία, της Αγίας Ζώνης, και τα ερειπωμένα παρεκκλήσια του Αγίου Γεωργίου και της Αγίας Παρασκευής.

Οικονομία και κοινωνική ζωή

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, πριν από το 1974 οι κάτοικοι καλλιεργούσαν κυρίως σιτηρά και κτηνοτροφικά φυτά, καθώς και εσπεριδοειδή, ροδακινιές, μηλιές και αμυγδαλιές, και η κτηνοτροφία ήταν πολύ αναπτυγμένη. Οι γυναίκες του χωριού ήταν γνωστές για τα λευκονοιτζιάτικα υφαντά τους, με τους πλούσιους χρωματικούς συνδυασμούς και τα σχέδιά τους. Στο Λευκόνοικο ιδρύθηκε το 1909 η πρώτη συνεργατική εταιρεία της Κύπρου, και εκεί συγκεντρώνονταν οι κυβερνητικές υπηρεσίες της περιοχής, το δικαστήριο, το νοσοκομείο, η αστυνομία και άλλες, που εξυπηρετούσαν τα γύρω χωριά.¹⁷ Το 1932 ιδρύθηκε η Συνεργατική Εταιρεία Γεωργών Λευκονοίκου. Κατά τον Δήμο Λευκονοίκου, το 1920 έγινε στο χωριό η πρώτη Παγκύπρια Γεωργική Έκθεση, και το 1938 κατασκευάστηκε εκεί η πρώτη κυπριακή αλωνιστική μηχανή.¹⁸

Εκπαίδευση

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, κοινοτική σχολή λειτουργούσε στο Λευκόνοικο ήδη στα μέσα του 19ου αιώνα. Το 1938 ιδρύθηκε ιδιωτική ανώτερη σχολή, που δύο χρόνια αργότερα έγινε κοινοτική και ονομάστηκε Καμίντζειος Ανωτέρα Σχολή, προς τιμή του ευεργέτη της Γεωργίου Καμιντζή· αργότερα έγινε το Γυμνάσιο Λευκονοίκου, που ως το 1974 εξυπηρετούσε και τα γύρω χωριά. Οι βρετανικές αρχές το έκλεισαν για ένα χρόνο, το 1955–56, γιατί πολλοί μαθητές του είχαν ενταχθεί στην ΕΟΚΑ.¹⁹ Τη σχολική χρονιά 1973–74 το ελληνικό δημοτικό σχολείο είχε 211 μαθητές και επτά δασκάλους.

Πληθυσμός

Κατά τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το Λευκόνοικο είχε 1.448 κατοίκους το 1881, 1.618 το 1891, 1.831 το 1901, 2.036 το 1911 και 2.325 το 1921.²⁰ Το 1931 είχε 2.435 κατοίκους, 2.293 χριστιανούς και 142 μουσουλμάνους, και το 1946 2.596, από τους οποίους 2.470 ήταν ορθόδοξοι και 126 μουσουλμάνοι (στις απογραφές του 1931 και του 1946 καταγραφόταν μόνο το θρήσκευμα). Το 1960 είχε 2.358 κατοίκους, 2.355 Έλληνες και τρεις Τούρκους, και το 1973 2.116 Έλληνες.

Δήμος

Το Λευκόνοικο ανακηρύχτηκε δήμος την 1η Απριλίου 1939.²¹ Το πρώτο δημοτικό συμβούλιο το διόρισε ο κυβερνήτης της Κύπρου Richmond Palmer, και πρώτος δήμαρχος ήταν ο Χρίστος Μιχαλόπουλος. Στις πρώτες δημοτικές εκλογές, το 1943, εκλέχτηκε δήμαρχος ο Λουκάς Γρηγορίου.²²

Εθνικοί αγώνες

Στο ενωτικό δημοψήφισμα του 1950 υπέγραψαν 1.333 κάτοικοι στις δύο ενορίες του Λευκονοίκου. Το Μητρώο Αγωνιστών ΕΟΚΑ καταγράφει 455 Έλληνες κατοίκους του χωριού που συμμετείχαν ή συνέδραμαν στον Αγώνα. Από το Λευκόνοικο καταγόταν ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Σάββας Ζάνου.²³

Η τουρκική εισβολή του 1974

Κατά την τουρκική εισβολή του 1974 το Λευκόνοικο καταλήφθηκε από τον τουρκικό στρατό και ο ελληνικός πληθυσμός του υπέστη εθνοκάθαρση. Οι περισσότεροι κάτοικοι έφυγαν μπροστά στον στρατό που προχωρούσε.²⁴ Όσοι έμειναν κρατήθηκαν σε περιορισμό: κατά πίνακες του Κυπριακού Ερυθρού Σταυρού που κατατέθηκαν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στις 2 Σεπτεμβρίου 1974 26 άνθρωποι από το Λευκόνοικο μεταφέρθηκαν στο κέντρο κράτησης της Γύψου.²⁵ Από τότε οι τουρκικές κατοχικές δυνάμεις και η παράνομη κατοχική αρχή εμποδίζουν την επιστροφή των κατοίκων.

Στο Λευκόνοικο και στην περιοχή του καταγράφονται οκτώ νεκροί του 1974, επτά άμαχοι και ένας στρατιώτης. Δεκαεπτά κάτοικοι του Λευκονοίκου, οκτώ άμαχοι και εννέα στρατιώτες, καταγράφηκαν ως αγνοούμενοι. Οι οκτώ χάθηκαν μέσα στο ίδιο το χωριό και οι υπόλοιποι στην περιοχή Συγχαρίου–Πέλλα Πάις, στη Βώνη, στην περιοχή Άσπρης Μούττης–Δικώμου, στην Κυρά και στην περιοχή Κυθρέας–Λευκονοίκου–Χαλεύκας. Τα λείψανα των δέκα έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί· επτά αγνοούνται ακόμη. Οκτώ ακόμη κάτοικοι του χωριού, τέσσερις άμαχοι και τέσσερις στρατιώτες, σκοτώθηκαν αλλού: στην περιοχή του λιμανιού της Αμμοχώστου, στη Βίτσαδα, στην περιοχή του Αγίου Ανδρονίκου, στην περιοχή Κλεπίνης–Αγίου Χρυσοστόμου, στην περιοχή του Όβγορου και στη Μια Μηλιά.

Οι κατοχικές αρχές μετέτρεψαν παράνομα την εκκλησία του Σωτήρος σε τζαμί το 1977. Όταν χτίστηκε νέο τζαμί, η εκκλησία εγκαταλείφθηκε· από το κτίριο έχουν αφαιρεθεί όλοι οι σταυροί, στον νότιο τοίχο έχει προστεθεί μιχράμπ, και η στέγη της στοάς λείπει σε μεγάλο μέρος. Στο νέο κοιμητήριο τα περισσότερα μνημεία και όλοι οι σταυροί έχουν ζημιές. Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, που είχε πάθει σοβαρές ζημιές μετά την εισβολή, επισκευάστηκε από την Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά, και ο Τίμιος Σταυρός ανακαινίστηκε το 2019.²⁶